Không có Samsung, Intel, ngành bán dẫn Singapore vẫn chiếm 6% GDP, vì sao?

Bên lề sự kiện Innovate Together 2026 diễn ra tại Singapore, Tuổi Trẻ có cuộc trao đổi với TS ĐỖ ANH TUẤN (nhà khoa học chính tại Cơ quan Khảo cứu, khoa học và công nghệ Singapore - A*STAR) về hướng đi cho ngành vi mạch bán dẫn Việt Nam, nhìn từ bài học Singapore.

Việt Nam cần một chiến lược nhân lực bán dẫn dài hạn

* Việt Nam đặt mục tiêu đào tạo 50.000 kỹ sư bán dẫn đến năm 2030. Là người có hơn 20 năm kinh nghiệm nghiên cứu và đứng đầu nhiều dự án nghiên cứu trong lĩnh vực này tại Singapore, theo ông, việc chuẩn bị nguồn nhân lực có thể giúp Việt Nam tham gia sâu vào chuỗi cung ứng ngành bán dẫn toàn cầu?

- Mỗi cơ hội công nghệ hay xu hướng thị trường (như công nghệ AI hay chip nhớ) chỉ mở ra từ 2-5 năm để một quốc gia định vị năng lực và tham gia vào chuỗi cung ứng. Nếu nhìn ngắn hạn, lỡ một cơ hội có thể coi là bỏ lỡ nhịp.                                                                 

Tuy nhiên, với công tác đào tạo nhân lực, không thể chỉ nhìn vào 3-5 năm mà cần tầm nhìn dài hạn 10-30 năm. Chính nhân lực có chuyên môn sâu sẽ giúp Việt Nam đón các làn sóng công nghệ tiếp theo. 

• Trí thức Việt tại Canada đề xuất lập quỹ khoa học chung, thúc đẩy hợp tác đất hiếm, bán dẫn và AI

Bán dẫn là ngành có chuỗi cung ứng cực kỳ sâu, phức tạp và chịu ảnh hưởng lớn bởi các yếu tố địa chính trị. 

Việt Nam không thể đầu tư dàn trải mà nên chọn công đoạn then chốt để đầu tư sâu cả về công nghệ lẫn con người. 

Tài sản của một quốc gia chính là con người. Nếu nguồn nhân lực không đáp ứng, dòng vốn quốc tế sẽ dịch chuyển sang thị trường khác. Trong khi đó, Việt Nam có lợi thế về nhân sự trẻ, giỏi các môn tự nhiên và đam mê sáng tạo. Nếu tạo được cơ chế chuyển đổi cho lực lượng này sang bán dẫn, đây sẽ là động lực phát triển rất quan trọng.

TS ĐỖ ANH TUẤN

Vi mạch bán dẫn như "không khí". Chúng ta hít thở và coi là điều hiển nhiên cho đến khi thiếu nó thì mọi thứ dừng lại. Bán dẫn cũng vậy, nó hiện diện âm thầm trong mọi thiết bị sinh hoạt (điện thoại, laptop, thẻ ngân hàng, đồ gia dụng...) cũng như vận hành toàn bộ nền công nghiệp và AI.

* Singapore không có sự hiện diện của những tập đoàn sản xuất quy mô như Samsung hay Intel nhưng lại xây dựng được hệ sinh thái bán dẫn đóng góp tới 6% GDP. Yếu tố nào giúp Singapore làm được điều này?

- Sau gần 60 năm phát triển trong ngành bán dẫn, có thể đúc kết sự thành công của Singapore đến từ ba yếu tố chính. 

Thứ nhất là cam kết đầu tư dài hạn của Chính phủ để doanh nghiệp bán dẫn yên tâm đến đầu tư, mở rộng.                                                              

Thứ hai là sự gắn kết chặt chẽ giữa Chính phủ, trường đại học và viện nghiên cứu. Tổ chức như A*STAR đóng vai trò làm cầu nối trực tiếp giữa giáo sư, sinh viên đại học với doanh nghiệp, tránh doanh nghiệp loay hoay đi tìm đầu mối kết nối.

Thứ ba, khung pháp lý minh bạch và bảo vệ sở hữu trí tuệ (IP) chặt chẽ, tuân thủ các chuẩn mực khắt khe như Mỹ hay châu Âu, tạo niềm tin tuyệt đối cho nhà đầu tư khi mang công nghệ cốt lõi vào nghiên cứu.

Đặc biệt, Singapore cũng có chiến lược thu hút nhân tài các nước đến đây để học tập, nghiên cứu và phát triển trong lĩnh vực vi mạch bán dẫn để phát triển mạnh R&D (nghiên cứu và phát triển).

Vừa rồi tôi cũng trở về Việt Nam, làm việc với nhiều trường đại học để mở ra cơ hội cho sinh viên đến đây học hỏi.

* Vậy để tận dụng sự hiện diện của các tập đoàn lớn và những lợi thế sẵn có của ngành bán dẫn, chúng ta cần hoạch định chiến lược như thế nào?

- Tất nhiên cần phải có tầm nhìn từ quốc gia kết hợp với sự tham vấn của các chuyên gia đầu ngành. Bài học từ Singapore là chính sách của Chính phủ, kế hoạch của doanh nghiệp và định hướng của các trường đại học luôn gắn với nhau.                              

Việt Nam cần có chính sách khuyến khích các tập đoàn lớn mở trung tâm R&D. Kết nối đội ngũ R&D với giáo sư và sinh viên đại học qua các dự án nghiên cứu và chương trình thực tập, từ đó dần hình thành các chủ đề nghiên cứu trọng điểm. 

Chìa khóa thành công là sự cam kết dài hạn từ chính sách đến con người.

Giải bài toán chi phí hạ tầng triệu USD và thu hút nhân tài cho ngành bán dẫn

* Trải nghiệm tại các viện, các cơ sở nghiên cứu của Singapore cho thấy thiết bị ngành bán dẫn rất đắt, lên đến hàng chục triệu USD. Nguồn kinh phí cho nghiên cứu các trường đại học Việt Nam còn hạn chế, làm sao để có máy móc hiện đại giúp sinh viên nghiên cứu bám sát nhu cầu doanh nghiệp?

Singapore hiện chiếm 1/10 sản lượng chip toàn cầu và 1/5 sản lượng thiết bị sản xuất bán dẫn trên thế giới. Ngành bán dẫn đóng góp vào 6% GDP Singapore và tạo việc làm cho khoảng 35.000 lao động chất lượng cao.

- Đúng là máy móc bán dẫn rất đắt đỏ, nhưng nếu xác định đầu tư dài hạn thì chúng ta không cần mua tất cả cùng một lúc. 

Ở Singapore họ đầu tư theo giai đoạn rồi nâng cấp dần dần. Mỗi cơ sở nên tập trung vào một thế mạnh và chia sẻ thế mạnh dùng chung.                       

Có thể hợp tác với doanh nghiệp để mua chung, đặt máy trực tiếp tại phòng lab của trường, đôi bên cùng dùng. Nên mua những thiết bị mà doanh nghiệp thực sự sử dụng để sinh viên ra trường có thể tiếp cận ngay với thực tế sản xuất. 

Kỹ sư Việt không thua kém Singapore hay các nước, khác biệt lớn nhất nằm ở cơ sở vật chất và hệ thống phòng lab. Do đó, khâu khó nhất sau khi đầu tư mua sắm máy móc là vận hành, bảo trì và đào tạo con người sử dụng máy để tạo ra cái mới, chứ không chỉ dừng ở việc mua máy ban đầu.

* Về chính sách thu hút và giữ chân nhân tài, Việt Nam nên có cách tiếp cận như thế nào để tạo ra một môi trường nghiên cứu đủ sức hút?

- Để giữ chân và thu hút nhân tài, chìa khóa nằm ở môi trường làm việc mở, cơ sở vật chất tiên tiến và lộ trình phát triển nghề nghiệp minh bạch. Thu nhập và học bổng cho các nghiên cứu sinh, tiến sĩ phải đủ sống để họ toàn tâm toàn ý tập trung vào nghiên cứu mà không bị phân tâm bởi gánh nặng tài chính.                          

Đặc biệt, theo nguyên tắc "nhân tài sẽ thu hút nhân tài", chúng ta cần mời được các chuyên gia hàng đầu về làm thủ lĩnh. Đừng chỉ hướng đến người Việt ở nước ngoài mà hãy thu hút cả các giáo sư, nhà khoa học quốc tế từ Mỹ, châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc... 

Sự xuất hiện của các giáo sư quốc tế sẽ biến các trường đại học Việt Nam thành môi trường học thuật toàn cầu, thu hút thêm sinh viên và dự án quốc tế.

Sang Việt Nam săn nhân tài ngành bán dẫn

Trao đổi với Tuổi Trẻ, ông Ang Wee Seng - Giám đốc điều hành Hiệp hội Công nghiệp Bán dẫn Singapore, cho biết ông vừa đến các trường đại học lớn ở Hà Nội, Đà Nẵng và TP.HCM để thu hút nhân tài.

Theo ông, Việt Nam có cả lực lượng nhân sự trẻ được đào tạo từ các trường đại học lẫn nhân lực lành nghề trong ngành thiết kế bán dẫn có kinh nghiệm thực tế từ sự đào tạo của các doanh nghiệp FDI.

Do đó, ông cho rằng phía hiệp hội này đã làm việc, giới thiệu xu hướng và nhu cầu việc làm trong ngành đối với các trường đại học, giúp sinh viên giỏi Việt Nam có thể sang Singapore học hỏi, làm việc trong các cơ sở, doanh nghiệp hàng đầu trong ngành bán dẫn.

Một quốc gia không có tài nguyên khoáng sản, diện tích khiêm tốn, song Singapore từ lâu đã đóng vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng vi mạch toàn cầu khi chiếm khoảng 1/10 sản lượng chip và cung ứng tới 1/5 tổng thiết bị sản xuất bán dẫn trên toàn thế giới.