Kỹ sư Việt từ Pháp về nước bảo trì chuyên cơ Bác Hồ, lập kỳ tích hàng không

"Bác Hai Long, anh em mời bác một ly...".

Cựu phi công Hồ Duy Hùng rót bia vào những chén nhỏ đặt trước mộ Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, Thượng úy Nguyễn Tường Long. Tiếng ông vang lên giữa không gian yên tĩnh của Nghĩa trang Liệt sĩ Củ Chi (xã An Nhơn Tây, TPHCM).

Theo chân các cựu phi công, cán bộ hàng không, phóng viên Dân trí chứng kiến cuộc hội ngộ đặc biệt. Những người lính tóc bạc mang theo bó hoa ly, trái cây, bánh bao và trứng luộc. Họ cẩn thận bày lễ vật trước bia mộ, lần lượt thắp hương rồi xúc động ôn chuyện về người đồng đội cũ.

Ít người biết, kỹ sư Nguyễn Tường Long sinh ra tại Lyon (Pháp), sau đó trở về Việt Nam mong tìm gặp lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc theo lời căn dặn của cha và trở thành cán bộ bảo trì máy bay phục vụ Chủ tịch Hồ Chí Minh suốt nhiều năm.

Ông có nhiều đóng góp quan trọng cho lịch sử phát triển Không quân nhân dân Việt Nam, là người trong cuộc chứng kiến nhiều khoảnh khắc, câu chuyện bi tráng...

Việt kiều Pháp về nước, trở thành kỹ sư bảo trì chuyên cơ phục vụ Bác Hồ

Vài ngày sau chuyến thăm mộ kỹ sư Nguyễn Tường Long, phóng viên tìm đến căn nhà nơi ông từng sống tại khu trung tâm TPHCM. Men theo cầu thang hẹp, giữa lối đi lên tầng trên là tấm biển đỏ đặt tại chiếu nghỉ, mang dòng chữ: "Phòng lưu niệm Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Tường Long".

Bàn thờ ông Nguyễn Tường Long được đặt trang trọng giữa căn phòng. Một bên là tủ kính lưu giữ những chiếc mũ mang quân hiệu, bộ quần áo bạc màu, đôi dép cũ và các vật dụng từng gắn bó với ông. Xung quanh, những bức ảnh, huy chương, bằng khen cùng các tập ghi chép còn nguyên bút tích của vị kỹ sư hàng không huyền thoại.

Ông Nguyễn Tường Long sinh năm 1923 tại Lyon (Pháp). Cha ông là Nguyễn Văn Tường, một kỹ sư cầu đường gốc Sài Gòn - Gia Định. Dù sống xa Việt Nam nhiều năm, ông Tường vẫn duy trì nếp sinh hoạt quê hương, nuôi dạy các con qua những bữa cơm dùng đũa tre, những bài hát về đất nước, câu ca dao và những đoạn Truyện Kiều.

Sau khi ông Long tốt nghiệp ngành kỹ thuật cơ khí, cha gọi ông vào phòng riêng, bày tỏ nỗi day dứt của một người Việt phải sống xa quê hương, sống trên chính đất nước đang đô hộ Tổ quốc mình. Ông mong con trai trở về Việt Nam, tìm lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc và đem kiến thức đã học đóng góp cho đất nước.

Mùa thu năm 1944, chàng trai 21 tuổi Nguyễn Tường Long từ biệt cha mẹ, từ bỏ cuộc sống đủ đầy tại Pháp, lên chuyến tàu viễn dương trở về quê hương.

Khi Cách mạng Tháng Tám năm 1945 bùng nổ, ông tham gia kháng chiến, sau đó công tác trong lực lượng công binh tại Quân khu 9. Năm 1954, ông Nguyễn Tường Long tập kết ra Bắc và bắt đầu gắn bó với lực lượng hàng không.

Sau khóa học tại Trung Quốc, ông đảm nhận công việc bảo dưỡng, sửa chữa và bảo đảm an toàn kỹ thuật cho các loại máy bay tại Trung đoàn Không quân vận tải 919 (tiền thân của Đoàn bay 919 thuộc Tổng công ty Hàng không Việt Nam).

Năm 1957, Chính phủ Liên Xô cũ tặng Chủ tịch Hồ Chí Minh chiếc máy bay vận tải hạng nhẹ IL-14. Trong những năm chiến tranh, máy bay IL-14 số hiệu VN-C482 thực hiện nhiều chuyến bay chuyên cơ phục vụ Bác Hồ cùng lãnh đạo Đảng, Nhà nước. 

Đại tá Lê Thuấn (cơ trưởng máy bay IL-18, nguyên thành viên Trung đoàn Không quân vận tải 919) cho biết, ông Tường Long là một trong những cán bộ trực tiếp nghiên cứu vận hành, bảo đảm kỹ thuật cho chiếc IL-14 đặc biệt từ những ngày đầu dòng máy bay này có mặt tại Việt Nam.

Dòng máy bay này sau đó trở thành hiện vật lịch sử, là chứng tích về những ngày đầu hình thành, làm chủ kỹ thuật và thực hiện nhiệm vụ chuyên cơ của hàng không Việt Nam.

Trong một lần trả lời phỏng vấn báo chí khi còn sống, ông Nguyễn Tường Long kể rằng, ngày 2/2/1960, ông Long nhận nhiệm vụ chuẩn bị máy bay tại sân bay Gia Lâm để phục vụ chuyến công tác của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Khi máy bay đã hoàn tất các yêu cầu kỹ thuật, ông Vũ Kỳ, thư ký của Bác, đến hỏi tình trạng máy bay. Nguyễn Tường Long báo cáo mọi việc đã sẵn sàng.

Trong lần gặp Bác Hồ hôm ấy, Nguyễn Tường Long giới thiệu bằng tiếng Pháp mình là con trai ông Nguyễn Văn Tường, người từng gặp Nguyễn Ái Quốc tại Pháp. Bác hỏi ông trở về nước khi nào. Nghe câu trả lời "năm 1944" từ vị kỹ sư, Người nói: "Tốt quá, tốt quá!".

Cuộc gặp diễn ra với vài lời chào hỏi ngắn ngủi, nhưng nhiều năm sau, ông Long vẫn nhắc đến như là một trong những giây phút hạnh phúc nhất cuộc đời. 

Tình cảm ấy còn lưu dấu trong căn nhà ông Nguyễn Tường Long sống những năm cuối đời. Ông trân trọng gìn giữ nhiều cuốn sách, bức ảnh về Chủ tịch Hồ Chí Minh - người mà chàng trai Nguyễn Tường Long năm xưa đã vượt hàng nghìn km từ Pháp trở về quê hương để tìm gặp theo lời cha.

"Mổ bụng" máy bay lắp bom và giọt nước mắt Tết Mậu Thân 1968

Căn nhà cũ của kỹ sư Nguyễn Tường Long tĩnh lặng, nhưng mỗi kỷ vật nơi đây đều kể thật nhiều câu chuyện. Chiếc đồng hồ để bàn, hộp cơm inox, nồi cơm điện và tấm huy hiệu mừng thọ 80 tuổi gợi lại cuộc sống thường ngày của ông. Trong ngăn tủ còn có chiếc lược, những cuộn băng cát-sét, sổ tay ghi công thức món ăn và tờ lịch chi chít số thứ tự các kênh truyền hình. Ở một góc khác là những bức ảnh, bằng khen, huân chương, huy chương ghi dấu một đời gắn bó với ngành hàng không Việt Nam.

Giữa những kỷ vật, một tập giấy đã ố vàng khiến người viết dừng lại thật lâu.

Ngày 19/4/2004, khi đã 81 tuổi, ông Nguyễn Tường Long nắn nót điểm lại những nhiệm vụ kỹ thuật ông cùng Trung đoàn 919 thực hiện trong thời kỳ chống Mỹ: Cải tiến pháo sáng thả tự động cho máy bay An-2 đánh tàu biệt kích Mỹ (1966); cải tiến, lắp cối 120mm trên máy bay An-2 đánh trạm radar Mỹ ở Pa Thí (Lào, tháng 1/1968)...

Trong hồi ức của vị kỹ sư, nhiệm vụ đặc biệt nhất là cải tiến IL-14 phục vụ chiến trường Trị - Thiên - Huế trong Tết Mậu Thân 1968. Lúc này, ông là Tổ trưởng Cơ khí thuộc Ban Kỹ thuật Trung đoàn 919. 

"Tình hình rất khẩn trương theo yêu cầu của chiến trường", ông viết.

IL-14 vốn là máy bay chở khách và vận tải. Nhóm kỹ thuật nhận lệnh phải lắp thêm bom, đạn cối, biến nó thành phương tiện có khả năng trực tiếp tấn công. Không có sẵn phương án để làm theo, ông Long phải tìm đến kho lưu trữ kỹ thuật, tra cứu tài liệu bằng tiếng Pháp về cấu tạo IL-14. Ông nghiên cứu từng khoang kết cấu, xác định các bộ phận chịu lực, tính toán tải trọng và vị trí đặt vũ khí để máy bay không mất cân bằng khi cất cánh, làm sao để máy bay hạ cánh an toàn.

Suốt 10 ngày đêm, vị kỹ sư cùng đồng đội làm việc liên tục. Ghế trong khoang hành khách được tháo bỏ; phần bụng máy bay được "phẫu thuật" để lắp hệ thống chứa, thả đạn cối 120mm. Dưới thân và cánh IL-14, nhóm kỹ thuật bổ sung các giá mang bom 100kg hoặc 250kg.

Không ít người lo ngại việc can thiệp vào kết cấu có thể làm hỏng máy bay, thậm chí bom, đạn sẽ rung lắc hoặc rơi xuống ngay khi vừa cất cánh. Nhóm kỹ thuật chỉ có một cách chứng minh những tính toán của mình: Đưa máy bay bay thử lên trời.

Cơ trưởng Nguyễn Văn Bang nhận nhiệm vụ thực hiện chuyến bay thử. Chiếc IL-14 mang theo bom, đạn cối rời đường băng, thực hiện nhiều tư thế trên không rồi hạ cánh an toàn. Kết quả ấy giải tỏa những nghi ngại, chứng minh phương án của ông Long có thể đưa vào thực tế.

Sự phối hợp chặt chẽ giữa tổ kỹ thuật và phi công đã đánh dấu một bước cải tiến đột phá chưa từng có của lực lượng không quân vận tải Việt Nam thời điểm đó.

Những chuyến bay vừa tiếp tế, vừa chiến đấu ấy về sau được nhắc đến với tên gọi "cầu hàng không" Tết Mậu Thân. Ngày 7/2/1968, những chiếc IL-14 cải tiến lần lượt xuất kích trận đầu. Không có radar dẫn đường, máy bay phải “bay mò” trong mưa lớn, mây dày, giữ độ cao thấp để tránh bị phát hiện. 

18h ngày 12/2/1968 (tức ngày 15 âm lịch Tết Mậu Thân), các tổ bay tiếp tục rời sân bay Gia Lâm sau bữa cơm vội dưới cánh máy bay, mục tiêu đánh một tàu chiến thuộc hạm đội Mỹ ở ngoài khơi.

"Cả trung đoàn không ai ngủ", ông Long nhớ lại. Là người trực tiếp lắp bom, đạn cối, ông nóng lòng chờ tin những chiếc máy bay. Khoảng 23h30, trung đoàn nhận được liên lạc từ biên đội. Các tổ bay báo đã tiếp cận mục tiêu và bước vào trận đánh. 

"Sau đó, tín hiệu im bặt. Mãi tới sáng không nhận được tin, tôi bật khóc, đồng chí Văn Chung (cán bộ kỹ thuật Trung đoàn 919 - PV) cũng khóc", vị kỹ sư viết lại vào năm 2004.

Trong những chuyến bay cảm tử đó, có tổ bay hoàn thành nhiệm vụ trở về, có tổ bay bị địch phát hiện, có những tổ bay khác vĩnh viễn mất hút giữa bầu trời chiến tranh. "Cầu hàng không" Tết Mậu Thân trở thành một chương bi tráng của Không quân nhân dân Việt Nam. Phía sau kỳ tích biến máy bay vận tải thành phương tiện chiến đấu là máu xương của những người đã cất cánh nhưng không bao giờ trở lại.

"Ông không có vợ con, không màng cấp bậc, không màng tiền bạc"

Một ngày 11/2008, cựu điệp viên, cựu phi công Hồ Duy Hùng tiễn biệt người đàn anh từng cùng mình trải qua những nhiệm vụ sinh tử. "Vô cùng thương anh, nhớ anh. Chúc anh - một người cả cuộc đời vì sự nghiệp cao cả của nhân dân - được yên nghỉ nơi cõi vĩnh hằng", ông Hùng viết trong cuốn sổ tang.

Hàng chục năm sau chiến tranh, ông Hồ Duy Hùng vẫn nhớ nhiều kỷ niệm cùng kỹ sư Nguyễn Tường Long. Ông kể lại ngày hai chú cháu cùng tháo lắp chiếc UH-1 do ông đưa về vùng giải phóng cuối năm 1973, sau đó cùng đoàn cán bộ vượt dãy Trường Sơn đưa máy bay ra miền Bắc đầu năm 1974.

Với ông Hùng, đó là kỷ niệm gắn với lòng biết ơn sâu sắc dành cho người cán bộ kỹ thuật hàng không. Trước chuyến bay thử, ông Long nói: "Để tao bay với mày". Ông Hùng can ngăn vì sợ xảy ra bất trắc, nhưng ông Long vẫn nhất quyết ngồi vào ghế lái phụ.

Chuyến bay đầu tiên diễn ra an toàn. Tuy nhiên, khi tiếp tục kiểm tra bộ truyền động cánh quạt đuôi, kỹ sư Long phát hiện 3 trong số 6 bu lông đã gãy ngang thân, dù các dấu hiệu bên ngoài gần như không có gì bất thường.

"Hai chú cháu sợ xanh mặt. Nếu không phát hiện kịp, chuyến bay tiếp theo có thể là chuyến bay cuối cùng của cả hai", cựu phi công nói.

Nhiều kỷ vật về kỹ sư Tường Long được bảo quản, lưu giữ tại phòng lưu niệm trên đường Nguyễn Thái Bình (Ảnh: Bích Phương).

Sau ngày đất nước thống nhất, ông Hùng và ông Long tiếp tục công tác tại Trung đoàn 917 (đơn vị trực thăng quân sự thuộc Sư đoàn Không quân 370). Ông Tường Long sau đó làm việc tại Xưởng A42, đơn vị sửa chữa máy bay ở Tân Sơn Nhất, rồi chuyển ngành về Sở Công nghiệp, rời quân ngũ với quân hàm thượng úy.

"Năm xưa đi học ở Trung Quốc, chú có người thương tại đó nhưng mối duyên không thành. Sau này chú không lập gia đình. Thương chú, tôi và bà xã thường ghé thăm, nấu ăn, dọn dẹp. Chú khó tính, sống khép kín nhưng cũng tâm sự với tôi nhiều điều", phi công Hồ Duy Hùng kể.

Trò chuyện với phóng viên trong chuyến thăm mộ AHLLVTND Nguyễn Tường Long, Đại tá, cựu phi công Nguyễn Xuân Trường cho biết thêm, phía sau vẻ nghiêm khắc của vị kỹ sư là con người thẳng thắn, không chấp nhận sự tính toán, vun vén lợi ích cá nhân.

"Bác Long không bao giờ tính toán gì với cách mạng. Ông không màng cấp bậc, cũng không màng tiền bạc. Điều ông cần nhất là lòng tự trọng", Đại tá Nguyễn Xuân Trường nói.

Kỹ sư Nguyễn Tường Long sinh ra, lớn lên tại Pháp và nói tiếng Pháp thành thạo hơn tiếng Việt. Nhưng sau ngày đất nước thống nhất, ông không trở lại Pháp sinh sống. Ông ở lại Việt Nam - đất nước ông đã tìm về từ năm 21 tuổi và dành gần trọn cuộc đời để phục vụ. 

Những năm cuối đời, kỹ sư Nguyễn Tường Long sống một mình trong căn nhà trên đường Nguyễn Thái Bình. Theo lời đồng đội, lương hưu của ông không nhiều, cuộc sống hết sức đạm bạc. Bạn bè anh em từng khuyên ông bán nhà, chuyển đến một nơi nhỏ hơn để có thêm tiền trang trải, nhưng ông nhất quyết từ chối. Ông cho rằng căn nhà được Nhà nước cấp, khi mất phải giao lại cho Nhà nước.

Tuy không có người thân tại Việt Nam, người kỹ sư già không hoàn toàn đơn độc. Ngoài những lần thăm hỏi của đồng đội, cán bộ, chiến sĩ quân sự địa phương từng thay nhau đến ở cùng, lo cơm nước và dọn dẹp nhà cửa cho ông.

"Bác Long nổi tiếng kỹ tính, thường la mắng lớp trẻ chúng tôi, nhưng ai cũng hiểu tính bác và rất thương bác", Thượng tá Lê Bá Hồng Thanh, Trưởng ban Chỉ huy quân sự phường Bến Thành, nhớ lại. 

Theo ông Thanh, hơn 20 năm trước, ông còn là trợ lý dưới quyền Đại tá Bùi Văn Tâm, nguyên Chỉ huy trưởng Ban Chỉ huy quân sự quận 1. Khi ấy, đơn vị được giao nhiệm vụ chăm sóc Thượng úy Nguyễn Tường Long lúc tuổi cao, sức yếu.

Trước khi qua đời, ông Long bày tỏ nguyện vọng giao lại căn nhà cho địa phương quản lý, mong tài sản này được sử dụng phục vụ cộng đồng. Sau khi ông mất, căn nhà trở thành phòng lưu niệm mang tên Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Tường Long. Trên căn phòng ở tầng trên, những bức ảnh, huân huy chương, bản thảo kỹ thuật cùng các vật dụng đời thường vẫn được lưu giữ nguyên vẹn. 

Khi phóng viên ra về, cánh cửa căn nhà trên đường Nguyễn Thái Bình khép lại, không gian bên trong trở về với vẻ tĩnh lặng thường ngày. Trên tầng cao, ô cửa sổ vẫn mở hé, hướng ra những lá cờ Tổ quốc đang tung bay giữa trung tâm TPHCM trong những ngày chào mừng Quốc khánh 2/9.

Kỹ sư Nguyễn Tường Long được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang Nhân dân năm 1995. Ông qua đời ngày 5/11/2008 vì tuổi cao sức yếu. 

Thượng úy Nguyễn Văn Phúc, Ban Chỉ huy quân sự phường Bến Thành, cho biết thêm, trong thời gian dịch Covid-19, căn nhà cũ của Thượng úy Tường Long từng được sử dụng làm điểm tập kết của lực lượng quân sự phường. Hiện Ban Chỉ huy quân sự phường Bến Thành tạm thời bảo quản không gian này, thường xuyên cử cán bộ, chiến sĩ đến lau dọn và chăm lo hương khói.

Phòng lưu niệm không mở cửa đón khách thường xuyên, chủ yếu được tổ chức thăm viếng vào những dịp như ngày 30/4, 27/7 và 2/9. Những ngày giỗ Đại úy Nguyễn Tường Long, cán bộ địa phương cũng chuẩn bị mâm cơm tưởng niệm người kỹ sư già.

"Đây không chỉ là nơi lưu giữ di vật, hình ảnh của bác Long, mà còn là không gian để giáo dục chiến sĩ, đoàn viên hiểu hơn về thế hệ đi trước. Có được cuộc sống hôm nay là nhờ những hy sinh thầm lặng của rất nhiều người", Thượng úy Phúc chia sẻ.