Nhiều năm qua, trồng hoa lan là sinh kế quan trọng của người dân thôn Trung Thần (xã Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên). Theo thống kê, cả thôn có gần 200 hộ dân, trong đó khoảng 130 gia đình trồng và sản xuất hoa lan. Tuy nhiên, nghề này từng trải qua cú sốc lớn khi cơn sốt lan đột biến (lan var) bùng phát cuối năm 2020, đầu năm 2021.
Ông Trương Văn Năm là một trong những hộ trồng lan quy mô lớn tại Trung Thần. Ông cho biết, khi lan var được săn lùng, giá nhiều loại lan var tăng chóng mặt, gia đình ông đã đầu tư hàng tỷ đồng vào các dòng như 5 cánh trắng như: Phú Thọ, Hiển Oanh, Hồng Yên Thủy...
“Toàn bộ số tiền tích cóp hàng chục năm, gia đình dự định dùng để xây nhà cũng đổ vào lan var. Chỉ riêng hai giàn trồng lan var đã mất khoảng 400 triệu đồng”, ông Năm kể.
Ông Năm cũng dự tính cơn sốt lan var sẽ kéo dài khoảng hai năm, nên “ôm” hàng khoảng một năm rồi bán ra. Thế nhưng, thị trường nhanh chóng lao dốc khiến gia đình không kịp thoát hàng, thiệt hại khoảng 2 tỷ đồng.
“Lan var từng được trả giá rất cao, nhưng khi thị trường sụp xuống thì chẳng ai hỏi mua. Nhiều chậu giờ chỉ còn treo ở bờ rào”, ông Năm nói.
Không riêng gia đình ông Năm, nhiều hộ dân Trung Thần cũng chịu thiệt hại nặng. Ông Trương Văn Ngọc mất khoảng 300 triệu đồng, số tiền theo ông là khoản tích cóp của cả gia đình trong nhiều năm.
“Có thời điểm người buôn lan đến hỏi mua suốt, thậm chí 12h đêm vẫn có người tìm đến. Giá lan được đẩy lên liên tục, nhưng sau đó thị trường sụp rất nhanh”, ông Ngọc nhớ lại.
Một người dân khác ở Trung Thần cho biết, thời điểm sốt lan, gia đình sở hữu nhiều giống lan var nổi tiếng, trị giá hàng tỷ đồng. Có thời điểm, người mua trả giá từ vài triệu đến cả trăm triệu đồng cho mỗi cm lan var, tùy giống.
“Tôi từng khuyên chồng bán đi khi có người trả giá cao, nhưng anh ấy nghĩ cuối năm giá sẽ còn tăng. Không ngờ sau đó thị trường lao dốc”, chị N. tiếc nuối.
Ông Trương Văn Tuấn, Trưởng thôn Trung Thần cho biết, sau cơn sốt lan var, nhiều hộ thua lỗ từ vài trăm triệu đến hàng tỷ đồng, trong đó có gia đình ông.
“Có những giò lan var trước đây rất nhiều người hỏi mua, nhưng gia đình không bán vì chờ giá tăng hoặc do nhiều người cùng góp vốn mua chung. Đến khi thị trường lao dốc, việc bán ra không còn khả thi. Nhiều chậu lan var được treo ở bờ rào, còn những chậu góp mua chung giờ cũng chẳng thấy cổ đông nào hỏi đến”, ông Tuấn chia sẻ.
Sau "sốt, hót" là sự gượng dậy
Sau cú sốc lan var, người dân Trung Thần dần thay đổi cách làm. Thay vì tiếp tục “ôm” những giống lan từng gây sốt, nhiều hộ chuyển sang ươm trồng và buôn bán các dòng lan truyền thống để giữ nghề, giảm thua lỗ.
Gia đình ông Trương Văn Năm hiện tập trung trồng lan đuôi cáo, quế lan hương và một số dòng hoàng thảo. Theo ông Năm, lan đuôi cáo hiện có đầu ra khá ổn định, giá khoảng 200.000-300.000 đồng/chậu.
“Khách mua chủ yếu là người chơi lan thực sự nên thị trường ổn định và bền vững hơn”, ông Năm nói.
Ông Trương Văn Tuấn cho biết, Trung Thần hiện có thế mạnh với các dòng lan đuôi cáo, tam bảo sắc, quế lan hương và một số giống giáng hương truyền thống. Điều kiện khí hậu, nguồn nước và môi trường tại địa phương phù hợp với các loại lan này, giúp nghề trồng lan tiếp tục là nguồn thu quan trọng của nhiều hộ dân.
Cũng theo ông Tuấn, để phát triển bền vững, thôn Trung Thần đang hoàn thiện hồ sơ đăng ký mô hình làng nghề truyền thống gắn với du lịch cộng đồng và trải nghiệm văn hóa dân tộc Sán Dìu.
“Chúng tôi mong chính quyền địa phương hỗ trợ cải thiện đường giao thông trong thôn, bố trí các bãi đỗ xe để có thể đón khách, từng bước phát triển du lịch cộng đồng gắn với làng nghề”, ông Tuấn chia sẻ.
Trong cơn sốt lan đột biến, giá lan var được giao dịch theo cm. Cụ thể:
- 5 cánh trắng Bảo Duy: Giá khoảng 1 tỷ đồng/cm
- Ngọc Sơn Cước: Từ 800 triệu đồng - 1 tỷ đồng/cm
- Bướm Đại Ngàn: Hơn 1 tỷ đồng/cm
- Đôi mắt Pleiku: khoảng 700 triệu đồng/cm
- Bạch Tuyết: Khoảng 200 triệu đồng/cm
- Hiển Oanh: Khoảng 5 triệu đồng/cm
- Phú Thọ: Khoảng 1 triệu đồng/cm
Nổi tiếng nhất là vụ giao dịch chậu lan var Ngọc Sơn Cước với giá 250 tỷ đồng tại Quảng Ninh.