Du lịch mang đến sinh kế mới cho làng chài, đồng thời làm những con đường, căn nhà và nếp sống nơi đây đổi khác. Nhưng điều làm nên một điểm đến làng chài không chỉ nằm ở những biển hiệu mới, mà còn ở đời sống phía sau những biển hiệu ấy.
Bản sắc không chỉ để trưng bày
Người ta tới những làng chài như Nhơn Lý, Nhơn Hải không chỉ vì ở đó có biển. Cái làm nên hình thái du lịch cộng đồng là không gian sống của một làng chài bản địa. Có những du khách dành phần lớn thời gian trên ca-nô hoặc bãi biển. Nhưng cũng có người chậm rãi đi qua các con hẻm nhỏ, ngồi trò chuyện với cư dân, tò mò về cách vá lưới, đan thúng hay những câu chuyện của ngư dân sau một đêm bám biển. Những trải nghiệm ấy không nằm trong các bảng giá dịch vụ, nhưng lại khiến nhiều người nhớ về làng chài sau khi rời đi.
Theo bà Nguyễn Thị Kim Chung, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Gia Lai, người dân không nên dừng ở vai trò cung cấp dịch vụ cho các sản phẩm du lịch có sẵn. Những hiểu biết về biển, nghề cá và đời sống làng chài là giá trị đặc trưng mà cộng đồng địa phương cần tham gia gìn giữ và giới thiệu. Khi người dân trực tiếp kể câu chuyện của mình, du lịch mới phản ánh được bản sắc thật của điểm đến.
Ở làng biển, nhiều vật dụng quen thuộc đang mang hai vai trò cùng lúc. Chiếc thúng chai vừa phục vụ sinh kế vừa trở thành điều khiến du khách tò mò. Mẻ cá vừa cập bến có thể xuất hiện trong bữa cơm gia đình, rồi vài giờ sau lại có mặt trên bàn ăn của khách phương xa. Những câu chuyện về con nước, hướng gió hay mùa cá cũng được kể từ chính những người đã gắn bó với biển nhiều năm.
Chiều xuống, khi dòng khách bắt đầu thưa dần, nhịp sinh hoạt quen thuộc của làng chài lại hiện rõ hơn. Tiếng trẻ con chơi trước ngõ, tiếng người gọi nhau từ bến cá, mùi nước mắm phảng phất từ những căn nhà ven đường. Những điều tưởng chừng bình thường ấy mới là phần hồn của làng biển. Bởi vậy, việc giữ gìn bản sắc ở các làng chài ven biển không nằm ở vài hình ảnh được dựng lên cho khách tham quan. Bản sắc hiện diện trong cách người dân sống, làm nghề và kể câu chuyện về quê hương mình mỗi ngày. Chừng nào những nhịp sống ấy còn được duy trì, chừng đó làng biển vẫn giữ được nét riêng giữa dòng người đến rồi đi.
Làng - đầu tiên vẫn là nơi để sống
Trên một khoảng không gian không lớn, dịch vụ du lịch và hoạt động nghề biển cùng hiện diện. Bên này là khách du lịch xếp hàng chờ xuất bến, bên kia là ngư dân tất bật gỡ cá, chuyển đá và thu dọn ngư cụ. Những con đường vốn phục vụ sinh hoạt của làng chài giờ phải gánh thêm lượng xe cộ, du khách và hàng hóa tăng lên theo từng mùa. Ban đầu, việc làm du lịch có thể là quyết định của từng hộ gia đình. Người sửa nhà làm homestay, người mở quán ăn, người đầu tư ca-nô phục vụ khách... Nhưng khi lượng khách tăng nhanh, những gì diễn ra trước cổng mỗi ngôi nhà lại trở thành câu chuyện chung của cả làng. Bãi đỗ xe ở đâu, khách lên xuống tàu thế nào, tàu thuyền neo đậu ra sao hay rác thải được thu gom thế nào đều không còn là việc riêng của một cơ sở kinh doanh.
Anh Nguyễn Hữu Đảo, Giám đốc Công ty CP Khánh An cho biết, khi ngày càng nhiều đơn vị cùng tham gia khai thác du lịch, nhu cầu phối hợp trở nên rõ rệt hơn. Từ vị trí neo đậu tàu thuyền, điểm đón khách đến việc giữ gìn vệ sinh môi trường đều cần được thống nhất để tránh chồng chéo trong quá trình hoạt động. Chỉ cần một khâu thiếu đồng bộ, tình trạng ùn ứ phương tiện, quá tải tại bến hoặc xung đột trong sử dụng không gian chung có thể xảy ra ngay vào những giờ cao điểm.
Sự đan xen ấy dễ nhận thấy ngay trong đời sống hằng ngày. Du khách cần chỗ gửi xe, lối xuống bến và không gian tham quan. Trong khi đó, ngư dân vẫn cần nơi sửa lưới, tập kết ngư cụ, vận chuyển hải sản sau mỗi chuyến biển. Vào những khung giờ đông khách, các nhu cầu cùng dồn lên những tuyến đường nhỏ vốn được hình thành cho sinh hoạt của cư dân địa phương. Cuối buổi sáng, khi tàu cá cập bến nhiều hơn, khu vực cảng trở nên nhộn nhịp. Tiếng máy tàu, tiếng người mua bán hải sản và tiếng gọi nhau chuyển hàng hóa hòa lẫn âm thanh từ các đoàn khách tham quan. Đây cũng là lý do khiến nhiều ý kiến cho rằng, việc tổ chức không gian cần bắt đầu từ nhịp làm nghề thực tế của ngư dân.
Theo ông Trần Việt Quang, Chủ tịch UBND phường Quy Nhơn Đông, địa phương đang định hướng phát triển du lịch gắn với cảng cá, văn hóa làng chài và các lễ hội ngư dân. Tuy nhiên, cùng với việc thu hút khách, các khu vực phục vụ nghề cá, giao thông, bến bãi và môi trường cũng cần được sắp xếp đồng bộ để tránh gây áp lực lên khu dân cư.
Các cơ sở có thể cạnh tranh về dịch vụ, nhưng bến biển, đường làng và môi trường là không gian dùng chung. Nếu lợi ích tập trung ở một nhóm trong khi bất tiện lan ra cả khu dân cư, sự đồng thuận sẽ khó duy trì. Ở Nhơn Lý, Nhơn Hải, cần có chỗ cho tàu cá cập bờ, lối đi cho cư dân và điểm đón khách rõ ràng. Đó là những điều kiện cụ thể để hoạt động du lịch không lấn át sinh hoạt của làng chài.
Du lịch đem lại nguồn thu từ lưu trú, ăn uống và vận chuyển khách; một số thanh niên có thêm việc làm ngoài nghề biển. Nhưng lượng khách tăng cũng kéo theo nhu cầu lớn hơn về đường đi, bến bãi và hạ tầng. Nếu những nhu cầu ấy không được tổ chức phù hợp, sự thuận tiện của du khách có thể trở thành bất tiện trong sinh hoạt của cư dân.
Ở Nhơn Hải, người dân đã tham gia bảo vệ khu vực san hô Hòn Khô Nhỏ trong nhiều năm qua. Việc hướng dẫn khách không giẫm đạp lên san hô, không tự ý lấy sinh vật biển và tuân thủ khu vực được phép tham quan cần được duy trì trong từng chuyến đi, bởi một lời nhắc khách trước khi xuống nước có thể giúp hạn chế tác động lên rạn san hô. Hoạt động bảo vệ tài nguyên cũng gắn trực tiếp với sinh kế của người dân: San hô còn được bảo vệ thì tour ngắm san hô mới có cơ sở để tiếp tục khai thác lâu dài. Người dân hiểu rằng, nếu tài nguyên mất đi, du lịch cũng khó tồn tại lâu dài. Trên bờ, việc thu gom rác, xử lý nước thải và tổ chức xe cộ tác động trực tiếp đến cư dân, kể cả những hộ không kinh doanh du lịch. Đây là những vấn đề ít xuất hiện trong hình ảnh quảng bá nhưng ảnh hưởng môi trường sống sau khi khách rời đi.
Người dân không đứng ngoài sự thay đổi, nhiều gia đình đã tham gia trực tiếp vào hoạt động du lịch. Điều họ cần là vẫn có lối xuống biển, nơi cất ngư cụ và khoảng không gian cho nghề cá. Nếu những điều kiện ấy bị thu hẹp, cư dân khó duy trì công việc cũ, còn điểm đến cũng mất dần nét riêng vốn gắn với đời sống làng chài.
Chiều xuống, khi những đoàn khách cuối cùng rời bến, vài ngư dân lại ngồi gỡ lưới trước hiên nhà. Trẻ con chạy dọc con hẻm nhỏ hướng ra biển. Cuộc sống thường ngày của làng chài tiếp diễn như cách nó đã tồn tại từ nhiều năm trước. Và có lẽ, đó mới là điều cần được gìn giữ nhất trong quá trình phát triển du lịch, để làng chài vẫn là làng chài, trước khi trở thành một điểm đến.
Làng chài trong khúc quanh sinh kế (kỳ 1)
Làng chài trong khúc quanh sinh kế (kỳ 2)
Bài và ảnh: Tùng Lương