Làng trống hơn 200 năm tuổi ở Đà Nẵng làm trống khổng lồ, có chiếc giá gần nửa tỷ đồng
Nguồn ảnh: VietnamNet
Những chiếc trống 'khổng lồ' bằng gỗ nguyên khối ở làng Lâm Yên (Đà Nẵng) có giá tới hàng trăm triệu đồng, mất nhiều tháng mới hoàn thiện. Các cơ sở còn chế tác mõ tụng kinh, phục chế trống cũ để duy trì nghề làm trống hơn 200 năm tuổi.
Trống khổng lồ giá hàng trăm triệu đồng
Sau mỗi lần siết lại mặt da, người thợ lại cầm dùi gõ thử. Tiếng trống vang lên, anh Phan Văn Hiệp (51 tuổi) nghiêng tai nghe vài giây rồi tiếp tục điều chỉnh.
Lâm Yên, xã Vu Gia, TP Đà Nẵng, từ lâu nổi tiếng với nghề làm trống, được dân gian nhắc đến qua câu “Trống Lâm Yên, chiêng Phước Kiều”. Nghề làm trống ở đây có lịch sử hơn 200 năm, gắn với dòng họ Phan qua nhiều thế hệ.
Anh Hiệp là truyền nhân đời thứ 7 của dòng họ Phan ở Lâm Yên, con trai nghệ nhân Phan Văn Hai (78 tuổi). Từ nhỏ, anh theo cha và ông học nghề, quen với các công đoạn chọn gỗ, xử lý da, căng mặt, thử tiếng.
Anh Hiệp bên chiếc trống kích thước lớn đang trong quá trình hoàn thiện.
“Ngày trước, gia đình tôi chủ yếu làm trống bằng những thanh gỗ ghép, kích thước vừa và nhỏ. Những năm gần đây, cơ sở làm nhiều trống lớn hơn, nhất là trống chùa bằng gỗ nguyên khối”, anh Hiệp kể.
Máy CNC và máy xẻ gỗ tự động được đưa vào hỗ trợ một số công đoạn tạo hình, gia công, giúp giảm sức lao động. Tuy nhiên, những khâu quyết định đến âm thanh như căng da, căn chỉnh, thử tiếng vẫn phụ thuộc nhiều vào tay nghề.
“Làm được chiếc trống không quá khó, nhưng để tiếng trống hay thì người thợ phải có khả năng cảm âm. Có những thứ không thể chỉ đo bằng thước mà phải nghe bằng tai”, anh Hiệp nói.
Những chiếc trống lớn tại xưởng anh Hiệp, 3-4 người ôm không xuể.
Các cơ sở chủ yếu làm trống lớn theo đơn đặt hàng, với yêu cầu cụ thể về kích thước, loại gỗ, kiểu dáng và mục đích sử dụng. Khi khách đưa ra yêu cầu, cơ sở mới bắt tay vào làm.
Anh Hiệp cho biết, trống lớn bằng gỗ nguyên khối có giá bán khoảng 100 triệu đến gần nửa tỷ đồng/chiếc, tùy kích thước, loại gỗ và yêu cầu của khách. Mỗi năm, cơ sở của anh làm khoảng 5-10 chiếc trống gỗ nguyên khối cỡ lớn.
Ngoài làm trống mới, xưởng còn đục mõ tụng kinh, sửa chữa, phục chế trống cũ để đa dạng nguồn thu. Cơ sở tạo việc làm cho 3-5 lao động địa phương, thu nhập khoảng 10-20 triệu đồng/người/tháng. Con trai cả, 27 tuổi, của anh Hiệp cũng đang theo nghề của cha.
Một khối gỗ lớn đang được thợ xẻ để tạo phôi thân trống.Người thợ chạm khắc hoa văn trên thân trống gỗ nguyên khối.Một chiếc trống cỡ lớn do người thợ Lâm Yên chế tác.
Làng nghề tìm cách giữ nghề
Ông Phan Thiệp (73 tuổi), truyền nhân đời thứ 4 trong gia đình làm trống, vẫn nhớ thời Lâm Yên có hàng chục hộ cùng làm trống, mỗi năm cả làng đưa ra thị trường hàng nghìn sản phẩm.
Khi ấy, từ sáng sớm trong làng đã vang tiếng cưa, tiếng đục, những hồi thử trống nối nhau từ xưởng này sang xưởng khác. Trống được thương lái đưa đi nhiều nơi, khách hàng cũng tìm về đặt làm, sửa chữa.
Ông Thiệp cho hay từ chỗ nghề chủ yếu gắn với dòng họ Phan, nhiều người trong làng dần học nghề rồi mở cơ sở riêng. Tuy nhiên, cảnh nhộn nhịp ấy giờ thưa dần, chỉ còn khoảng 10 hộ gắn bó với nghề.
Ông Phan Thiệp có hơn 50 năm gắn bó với nghề làm trống.
Theo ông Thiệp, nghề làm trống ngày càng cạnh tranh, trong khi đầu ra khó khăn, thiếu ổn định nên lớp trẻ ít mặn mà theo nghề.
“Trong dòng họ Phan của tôi hiện cũng không còn nhiều người trực tiếp làm trống. Bản thân tôi cũng không có người nối nghề”, ông nói. Điều ông trăn trở là những kinh nghiệm làm nghề được truyền qua nhiều thế hệ có thể mai một nếu thiếu lớp trẻ tiếp nối.
Trong số những người trẻ còn bám nghề có anh Hồ Văn Nguyên (37 tuổi), chủ một cơ sở làm trống tại Lâm Yên.
Anh Nguyên kể rằng loại trống có tang được tạo từ một khối gỗ nguyên, sau đó khoét rỗng phần ruột, được người trong nghề gọi là trống dăm luông. Loại này thường có kích thước lớn nên còn được gọi là "trống khổng lồ".
Anh Hồ Văn Nguyên căng, căn chỉnh mặt trống, công đoạn đòi hỏi kinh nghiệm và khả năng thẩm âm.Một thân trống nguyên khối sau khi được khoét rỗng phần ruột.
Tại Lâm Yên có những chiếc trống đường kính khoảng 1,2m, dài tới 1,9m. Anh chia sẻ, với những sản phẩm lớn, sau khi khoét rỗng, thân trống còn phải được phơi và xử lý để hạn chế nứt vỡ trước khi căng da, thử tiếng và hoàn thiện. Với sản phẩm lớn, quá trình này có thể kéo dài nhiều tháng.
Bên cạnh trống nguyên khối, một số cơ sở vẫn nhận làm trống ghép từ nhiều thanh gỗ, giá khoảng 10 triệu đến vài chục triệu đồng mỗi chiếc.
Theo anh Nguyên, khách mua trống chủ yếu là đình, chùa, trường học nên đơn hàng không đều, trong khi sản phẩm lớn cần nhiều nguyên liệu, nhân công và thời gian chế tác.
Hai chiếc mõ gỗ lớn vừa được hoàn thiện.Mõ gỗ thếp vàng làm theo đơn đặt hàng của nhà chùa.
Để thích nghi với thị trường, các cơ sở ở Lâm Yên mở rộng sang nhiều dòng sản phẩm theo yêu cầu. Một số nơi còn chế tác trống múa lân, mõ tụng kinh kích thước lớn, giá hàng chục triệu đồng tùy kích thước, loại gỗ và mức độ cầu kỳ.
“Muốn sống bằng nghề, người thợ phải đa dạng sản phẩm, tìm thêm nhu cầu mới để mở rộng đầu ra”, anh Nguyên nói.
Ông Lê Phan Minh, Chủ tịch UBND xã Vu Gia, cho biết để duy trì làng nghề, địa phương đang định hướng đưa Lâm Yên vào các tour khám phá làng quê, để du khách trực tiếp xem người thợ chọn gỗ, tạo thân, căng da và hoàn thiện một chiếc trống. Địa phương cũng nghiên cứu đưa sản phẩm làng nghề tham gia chương trình OCOP nhằm mở rộng thị trường, nâng giá trị sản phẩm.
Tại Lâm Yên, xã Vu Gia, thành phố Đà Nẵng, tiếng trống vẫn vang lên giữa làng nghề hơn 200 năm tuổi, nơi nhiều thế hệ dòng họ Phan bền bỉ giữ nghề truyền thống.
Vùng đất này được dân gian nhắc đến qua câu “Trống Lâm Yên, chiêng Phước Kiều”, gợi nhớ một địa danh từng nổi tiếng với những sản phẩm thủ công giàu âm sắc.
Ngày nay, những chiếc trống lớn do thợ Lâm Yên chế tác có thể cao hàng mét, cần ba đến bốn người ôm vẫn không xuể, giá bán lên tới gần nửa tỷ đồng.
Trong xưởng, anh Phan Văn Hiệp, 51 tuổi, liên tục siết mặt da rồi cầm dùi gõ thử, nghiêng tai lắng nghe trước khi tiếp tục điều chỉnh âm thanh.
Anh là truyền nhân đời thứ bảy của dòng họ Phan ở Lâm Yên, đồng thời là con trai nghệ nhân Phan Văn Hai, 78 tuổi, người đã truyền nghề cho anh từ nhỏ.
Từ những ngày theo cha và ông học việc, anh Hiệp dần nắm các công đoạn chọn gỗ, xử lý da, căng mặt trống, căn chỉnh rồi thử tiếng bằng kinh nghiệm thực tế.
Trước đây, gia đình anh chủ yếu làm trống vừa và nhỏ từ nhiều thanh gỗ ghép, nhưng những năm gần đây, cơ sở chuyển mạnh sang các loại trống lớn bằng gỗ nguyên khối.
Máy CNC cùng máy xẻ gỗ tự động hỗ trợ tạo hình, gia công, giúp giảm đáng kể sức lao động, dù những khâu quyết định chất lượng âm thanh vẫn cần bàn tay người thợ.
Căng da, căn chỉnh và thử tiếng đòi hỏi khả năng cảm âm, bởi tiếng trống hay không phải lúc nào cũng có thể đánh giá chỉ bằng thước đo hoặc thông số kỹ thuật.
Các cơ sở tại Lâm Yên thường chỉ bắt tay làm trống lớn sau khi nhận đơn đặt hàng cụ thể, trong đó khách hàng yêu cầu rõ kích thước, loại gỗ, kiểu dáng và mục đích sử dụng.
Trống gỗ nguyên khối cỡ lớn có giá khoảng 100 triệu đến gần nửa tỷ đồng mỗi chiếc, tùy kích thước, chất liệu và những yêu cầu riêng của khách hàng.
Mỗi năm, cơ sở anh Hiệp hoàn thiện khoảng 5 đến 10 chiếc trống lớn, đồng thời nhận đục mõ tụng kinh, sửa chữa và phục chế trống cũ để duy trì nguồn thu.
Xưởng của anh Hiệp hiện tạo việc làm cho khoảng 3 đến 5 lao động địa phương, với mức thu nhập ước khoảng 10 đến 20 triệu đồng mỗi người mỗi tháng.
Con trai cả của anh, 27 tuổi, cũng đang theo nghề, tiếp tục mạch truyền nghề trong gia đình giữa lúc nhiều người trẻ không còn mặn mà với công việc thủ công.
Tại xưởng, một khối gỗ lớn được xẻ thành phôi thân trống, rồi người thợ khoét rỗng, tạo dáng và chạm khắc hoa văn trước khi lắp mặt da.
Ông Phan Thiệp, 73 tuổi, truyền nhân đời thứ tư, nhớ thời Lâm Yên từng có hàng chục hộ làm trống, mỗi năm đưa ra thị trường hàng nghìn sản phẩm.
Khi ấy, từ sáng sớm, âm thanh cưa gỗ, đục đẽo và những hồi trống thử nối tiếp nhau vang lên, trong khi thương lái đưa hàng đi nhiều địa phương.
Nhiều khách cũng tìm về tận làng để đặt trống, sửa chữa sản phẩm, khiến không khí làm nghề luôn nhộn nhịp và tạo sinh kế ổn định cho không ít gia đình.
Theo ông Thiệp, nghề ban đầu chủ yếu gắn với dòng họ Phan, sau đó nhiều người trong làng học nghề rồi mở cơ sở riêng, tạo nên cộng đồng thợ rộng hơn.
Tuy nhiên, sự sôi động ấy nay đã thưa dần, toàn làng chỉ còn khoảng 10 hộ tiếp tục gắn bó với nghề làm trống truyền thống.
Cạnh tranh ngày càng lớn, đầu ra thiếu ổn định, trong khi công việc đòi hỏi thời gian học nghề dài khiến lớp trẻ ít lựa chọn nối nghiệp cha ông.
Ông Thiệp lo những kinh nghiệm được truyền qua nhiều thế hệ có thể mai một, bởi ngay trong dòng họ Phan hiện không còn nhiều người trực tiếp làm trống, còn bản thân ông cũng không có người nối nghề.
Trong số những người trẻ vẫn bám nghề có anh Hồ Văn Nguyên, 37 tuổi, chủ một cơ sở tại Lâm Yên, thường trực tiếp căng và căn chỉnh mặt trống.
Anh cho biết loại trống có tang được tạo từ một khối gỗ nguyên, sau đó khoét rỗng ruột, gọi là trống dăm luông, cũng thường được gọi là trống khổng lồ vì kích thước lớn.
Ở Lâm Yên, có những chiếc trống đường kính khoảng 1,2 mét, dài tới 1,9 mét, với thân gỗ nặng và quy trình hoàn thiện kéo dài hơn nhiều sản phẩm thông thường.
Sau khi khoét rỗng, thân trống phải được phơi, xử lý nhằm hạn chế nứt vỡ, rồi mới chuyển sang căng da, thử tiếng và hoàn thiện theo yêu cầu đặt hàng.
Giữa máy móc hiện đại và đôi tai người thợ, làng trống Lâm Yên vẫn tìm cách giữ âm thanh riêng, duy trì sinh kế, đồng thời truyền lại nghề hơn 200 năm cho thế hệ sau.
