Số ngày nghỉ phép hàng năm của nữ nhân viên công ty tổ chức sự kiện ở Đống Đa, Hà Nội, thường chỉ đếm hết một bàn tay. Những tháng cuối cùng của năm 2026, chị vẫn chưa có kế hoạch tận dụng dù còn tới 9,5 ngày.
"Mỗi lần muốn nghỉ phép tôi rất khó mở lời, thường phải rào trước đón sau dù đó là quyền lợi bình thường của người lao động", chị chia sẻ. Bởi sếp, một nữ quản lý bậc trung ngoài 40 tuổi, rất "cuồng" công việc, hiếm khi nghỉ phép đi du lịch và chỉ vắng mặt khi gia đình có việc cấp bách. Không chỉ Linh, đồng nghiệp trong phòng mỗi lần muốn cắt phép đều rất áp lực.
Công ty có quy định nhân viên đăng ký trước số ngày tương ứng với thời gian nghỉ. Tháng 6, chị từng xin nghỉ 2,5 ngày để đưa mẹ đi chữa bệnh. Trước đó, chị dành hai tuần để "chạy deadline" hoàn thành kế hoạch cho một sự kiện rồi mới gửi email và nhắn tin xin sếp duyệt. Người quản lý xem nhưng không phản hồi khiến Linh thấp thỏm chờ xác nhận. Có lần, chị từng bị từ chối với lý do "tháng này cao điểm nhiều sự kiện".
Chờ đợi nửa ngày, tối đó sếp nhắn tin yêu cầu nhân viên sửa kế hoạch và nộp lại rồi mới duyệt email. Linh nhìn dòng chữ lạnh lùng trên màn hình điện thoại, tâm trạng "như chiếc điện thoại sắp sập nguồn" nhưng vẫn mở máy tính làm theo yêu cầu. Chị hiểu mối quan hệ giữa cấp trên - cấp dưới trong công việc vốn được đặt trên yêu cầu hiệu suất, nhưng vẫn có chút chạnh lòng.
Lao động chọn nghỉ phép nối liền với cuối tuần tạo thành kỳ nghỉ dài 3-4 ngày. Ảnh: Hồng Chiêu
Với một số người, công việc vẫn tiếp diễn ngay trong kỳ nghỉ phép bởi quản lý vẫn nhắn tin hoặc nhắc tên trong nhóm nội bộ. Nguyễn Hồng, 29 tuổi, nhân viên kinh doanh một hãng bảo hiểm thường bỏ máy tính vào balo ngay trong chuyến nghỉ phép, đi du lịch hoặc về quê. Thói quen đến từ lần cô đã xin nghỉ phép về quê đám cưới người thân nhưng sếp vẫn nhắc tên phân việc. Cô ngại ngần nhắn riêng cho quản lý, lo mình làm ảnh hưởng đến nhóm. Sếp chỉ đáp "Anh quên". Hồng cuối cùng vẫn mở máy tính, nói với sếp sẽ hỗ trợ từ xa.
Sáu năm làm việc, cô cũng chưa bao giờ tận dụng hết quỹ phép năm mà thường chỉ dùng khoảng một nửa. Các kỳ nghỉ không quá dài, tối đa ba ngày và luôn mang theo máy tính hoặc sẵn sàng hồi đáp khi sếp hỏi việc. Cô ngại nếu nghỉ dài ngày bởi cho rằng đồng nghiệp phải gánh thay phần mình, sợ quản lý đánh giá nếu vắng mặt quá lâu. Quý nào hoàn thành KPI, Hồng cho phép bản thân thả lỏng vài ngày để đi chơi. Ngược lại nếu hiệu suất công việc đi ngang hoặc sụt giảm, áp lực khiến cô gần như từ bỏ luôn kế hoạch nghỉ ngơi.
Không nghỉ hết phép năm dường như đang trở thành tình trạng phổ biến của một bộ phận lao động văn phòng. Bà Dương Huyền, phụ trách nhân sự doanh nghiệp cung ứng vật liệu xây dựng ở Thanh Xuân, cho biết nhân viên lâu năm, có gia đình thường để dành ngày phép để thăm quê hoặc đưa con đi du lịch. Có trường hợp nhân sự nhiều năm không nghỉ hoặc chỉ nghỉ vài ba ngày. Xu hướng tận dụng gần hết ngày phép năm thường ở nhóm trẻ hơn với tỷ lệ 70-80%.
Doanh nghiệp quy định thông báo trước 3-5 ngày khi nghỉ phép nhưng trong trường hợp cấp bách người lao động cần nghỉ ngay thì quản lý vẫn duyệt, bà cho hay. Nữ trưởng phòng nêu thực tế cuối năm công việc dồn dập hoặc phải thúc tiến độ đơn hàng, lãnh đạo bộ phận thường phải cân nhắc việc duyệt phép cho nhân viên, nhất là bộ phận thương mại, bán hàng.
Bà Đinh Hà My, chuyên gia về cung ứng nhân sự, đánh giá lao động được hưởng tối thiểu 12 ngày phép năm chưa kể cộng thâm niên. Song nhiều người có thể không sử dụng hết mà chỉ dùng 60-70% tổng số ngày. Họ ít khi nghỉ đều đặn hàng tháng mà thường để dành, cộng dồn thành một kỳ nghỉ dài hoặc sử dụng vào các dịp lễ, đi du lịch hoặc giải quyết việc cá nhân. Với những người làm việc xa quê, cộng dồn phép cũng giúp họ có những kỳ nghỉ dài hơn để về nhà.
Một số nhóm nhân sự thậm chí khó nghỉ hết phép vì tâm lý lo lắng về công việc. Đơn cử người trẻ mới ký hợp đồng ngại nghỉ phép ảnh hưởng đến đánh giá của cấp trên hoặc vị trí của mình. Tâm lý ngại nghỉ có thể sợ bị bỏ lỡ cuộc họp, sự kiện phát sinh hoặc sợ bị thay thế. Trong khi đó, lao động các ngành dịch vụ, du lịch, chăm sóc khách hàng, kinh doanh, công nghệ, vận hành thường gắn với doanh số, deadline và tiến độ công việc nên khó nghỉ dài ngày. Nhóm khó nghỉ phép đầy đủ còn có quản lý cấp trung - những người chịu sức ép từ tiến độ hoàn thành công việc của cấp dưới và báo cáo kết quả với cấp trên.
Chuyên gia cũng nêu thực tế ngay cả khi nghỉ phép, nhiều người vẫn giữ điện thoại, máy tính bên mình và sẵn sàng xử lý việc phát sinh. Điều này dễ dẫn đến tình trạng "nghỉ giả tạo", tức vẫn giữ kết nối với công việc dù không có mặt ở văn phòng. Tình trạng này khiến giá trị phục hồi sức khỏe thể chất, tinh thần của kỳ nghỉ suy giảm, tăng nguy cơ kiệt sức vì công việc.
Sự khác biệt về thế hệ cũng thể hiện trong cách người lao động nhìn nhận ngày phép. Người trẻ có xu hướng coi ngày nghỉ là ranh giới cá nhân - công việc, trong khi nhiều lao động thuộc thế hệ trước có thể chịu áp lực lớn hơn, lo bị đánh giá hoặc cảm thấy có lỗi khi rời công việc.
"Càng nhiều trách nhiệm, nhân sự càng dễ cảm thấy có lỗi rằng công việc sẽ bị dồn lại cho người khác", bà nhận định.
Trường hợp quản lý khó dễ khi nhân viên xin nghỉ, ngoài vấn đề cá nhân người đó mà còn phản ánh cách tổ chức vận hành, chưa phân bổ nguồn lực phù hợp, theo bà My. Quy trình công việc vì thế cần được chuẩn hóa để khi một nhân sự nghỉ phép thì người được phân công thay thế tiếp nhận, xử lý mà không gián đoạn hoạt động. Doanh nghiệp có thể sử dụng hệ thống quản lý nhân sự để nhân viên đăng ký lịch nghỉ, tự động cập nhật số ngày phép và thông báo cho các bộ phận liên quan để chủ động bố trí người thay thế.
Việc nghỉ phép, theo bà My, cần được nhìn nhận là một phần bình thường của quá trình làm việc. Quản lý tôn trọng thời gian nghỉ, không liên tục liên hệ ngoài giờ sẽ tạo sự an toàn tâm lý với nhân viên để họ thực sự được tạm rời công việc và phục hồi sức lao động. "Khi đó, nghỉ phép không còn mang tính xin - cho mà trở thành việc thực hiện quyền lợi được quy định", bà nói.
Bộ luật Lao động 2019 quy định lao động làm việc đủ 12 tháng cho người sử dụng lao động thì được nghỉ hằng năm, hưởng nguyên lương theo hợp đồng. Cụ thể, được nghỉ 12 ngày với người làm công việc trong điều kiện bình thường; 14 ngày với người lao động chưa thành niên, người khuyết tật, làm nghề, công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm; 16 ngày với người làm nghề, công việc đặc biệt nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm.
Người làm việc chưa đủ 12 tháng thì số ngày nghỉ tính theo tỷ lệ tương ứng số tháng làm việc. Cứ đủ 5 năm làm việc cho người sử dụng lao động thì quỹ phép tăng thêm một ngày nghỉ. Trường hợp thôi việc, mất việc làm mà chưa nghỉ hằng năm hoặc chưa nghỉ hết số ngày được hưởng thì chủ sử dụng lao động thanh toán tiền lương cho những ngày chưa nghỉ. Lao động có thể thỏa thuận với người sử dụng để nghỉ hằng năm thành nhiều lần hoặc nghỉ gộp tối đa 3 năm một lần.
Hồng Chiêu