Chỉ trong vài giờ, một sóng lũ bùn đá cao hàng chục mét cuồn cuộn đổ dồn về phía nam, san phẳng các cụm dân cư, vùi lấp đồn biên phòng, cuốn trôi 19 cây cầu, làm gián đoạn hơn 430MW điện và cướp đi sinh mạng của hơn 160 người cùng gần 1.500 người mất tích (theo số liệu cập nhật ngày 27/8 từ India Today và Times of India).
Theo các chuyên gia, đây không còn là một biến cố thiên nhiên đơn lẻ, mà là hồi chuông báo động đỏ cho thấy giới hạn chống chịu của vùng núi cao Himalaya trước các chuỗi hiểm họa địa chất chính là băng quyển phân tầng hoàn toàn mới.
Giải mã cơ chế "đập nghẽn"
Trong những giờ đầu sau sự cố, giới chức chính phủ nhận định một trận động đất 5,2 độ xảy ra tại Tây Tạng là tác nhân trực tiếp kích hoạt trận lở tuyết.
Tuy nhiên, kết quả phân tích sóng địa chấn chu kỳ dài từ Cơ quan Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (USGS) và Trung tâm Nghiên cứu Địa chất Đức (GFZ) đã nhanh chóng giải mã bản chất thực sự của sự kiện.
Tín hiệu rung chấn 5,2 độ ghi nhận lúc 02h52 UTC (9h52 giờ Việt Nam, ngày 26/8) không phải xuất phát từ sự đứt gãy kiến tạo dưới lòng đất, mà chính là nguồn động năng khổng lồ giải phóng khi một khối tuyết đá và băng khổng lồ bị trượt gãy rơi tự do xuống thung lũng.
Dựa trên hình ảnh vệ tinh Planet Labs, phó giáo sư Dan Shugar (Đại học Calgary) và Giáo sư Vikram Gupta (Đại học Sikkim) xác định rằng, phần mũi hạ lưu của một khối băng hà ở độ cao 5.200 mét đã đứt gãy hoàn toàn.
Ảnh vệ tinh trước và sau thảm họa tại các thung lũng gần biên giới Nepal - Trung Quốc (Ảnh: Reuters).
Khối băng rộng khoảng 610 mét rơi tự do từ độ cao 1.200 mét xuống thung lũng sông Lhende Khola, bóc tách và kéo theo hàng triệu mét khối đá đệm cùng đất lở.
Lực va chạm quá mạnh đã tạo thành một đập chắn sạt lở tự nhiên nghẽn ngang dòng sông. Khi áp lực nước dâng cao vượt ngưỡng, đập chắn vỡ tung, giải phóng một khối lượng khổng lồ bùn mịn, đá hộc và nước sông hòa trộn.
Theo Cappucci, năng lượng của khối băng sụp xuống tương đương 950 tấn thuốc nổ TNT, đủ để phá vỡ một con đập, giải phóng những dòng nước cuồn cuộn, trong đó phần lớn là nước tan từ lượng tuyết tích tụ trên núi qua nhiều năm, tức nước từ hồ băng.
Tiến sĩ Hatim Sharif (Đại học Texas San Antonio) mô tả, hỗn hợp này di chuyển với tốc độ cực lớn và mang đặc tính cơ học "như bê tông lỏng", đè bẹp mọi công trình kiên cố trên đường đi.
"Cạm bẫy" giữa trời không mưa
Điểm đáng ngần ngại nhất của thảm họa Rasuwagadhi chính là sự thiếu hụt hoàn toàn của các trận mưa lớn cục bộ.
Cục Thủy văn và Khí tượng Nepal (DHM) cho biết, không ghi nhận lượng mưa lớn tập trung, hiện tượng thường xuất hiện trước các vụ sạt lở, tại khu vực Rasuwa, nơi xảy ra thảm họa.
Trận lũ bùn đá đổ xuống giữa một ngày không có mưa bão đã vô hiệu hóa hoàn toàn các hệ thống cảnh báo sớm dựa trên ngưỡng mưa truyền thống. Người dân, nhân viên hải quan và công nhân thủy điện hoàn toàn không nhận được bất kỳ tín hiệu báo động nào cho đến khi sóng lũ tràn tới.
Biến đổi khí hậu có thể là một yếu tố làm gia tăng nguy cơ mất ổn định của băng hà tại Himalaya. Tuy nhiên, các chuyên gia hiện chưa thể xác định liệu biến đổi khí hậu có đóng vai trò trực tiếp trong vụ sụp đổ lần này hay không. Ảnh vệ tinh cho thấy tuyết phủ trên một số sông băng trong khu vực giảm đáng kể trong 24 giờ trước thảm họa, nhưng cần thêm dữ liệu khí tượng để xác định nguyên nhân.
Nhiều công trình, nhà cửa bị tàn phá nặng nề (Ảnh: Reuters).
Sự gia tăng nước tan kết hợp với hiện tượng suy giảm tầng băng vĩnh cửu đã làm triệt tiêu lực gắn kết của các khối đá đệm, biến các triền núi dốc thành những "quả bom địa chất" chực chờ phát nổ mà không cần đến sự kích hoạt của một trận mưa rào.
Chuyên gia Sarthak Shrestha từ Trung tâm Quốc tế về Phát triển Miền núi Tích hợp (ICIMOD) nhấn mạnh rằng, đây là ví dụ điển hình cho thấy hiểm họa băng quyển tầng cao có thể biến đổi thành lũ quét tàn phá hạ lưu chỉ trong vòng vài giờ.
Bài học đắt giá cho quy hoạch hạ tầng
Dòng sông Trishuli - Bhote Koshi từ lâu được xem là "xương sống" năng lượng của Nepal. Tuy nhiên, đợt lũ quét này đã phơi bày nguy cơ dễ tổn thương của việc tập trung mật độ công trình quá dày đặc tại các thung lũng sông miền núi hẹp.
Chỉ trong một buổi sáng, 13 dự án thủy điện bị tàn phá nặng nề. Nhà máy Thủy điện Rasuwagadhi (111MW) mới đi vào vận hành thương mại chưa đầy hai năm đã bị vùi lấp hoàn toàn; công trường Upper Trishuli-1 (216MW) cùng các nhà máy Upper Trishuli 3A, Sanjen Khola rơi vào cảnh tê liệt.
Khoảng 430MW công suất phát điện - tương đương 10% tổng công suất toàn quốc của Nepal - bị xóa sổ khỏi lưới điện quốc gia, đe dọa trực tiếp an ninh năng lượng và tham vọng xuất khẩu điện sang Ấn Độ.
Ông Ashish Garg, cựu Phó Chủ tịch Hiệp hội các nhà sản xuất điện độc lập Nepal (IPPAN) nhận định rằng, nhiều dự án thủy điện được quy hoạch tại các khu vực nguy cơ rất cao trước biến đổi khí hậu nhưng lại thiếu các giải pháp gia cố kỹ thuật tương xứng.
Bên cạnh hạ tầng điện, hàng chục kilomet quốc lộ kết nối Betrawati - Rasuwagadhi và Cửa khẩu thương mại Rasuwagadhi - Gyirong nối liền Nepal với Trung Quốc bị xóa sổ hoàn toàn.
Nhiều ngôi nhà bị "cuốn phăng" trên đường đi của lũ dữ (Ảnh: Reuters).
Hàng trăm xe tải container bị cuốn trôi, đẩy chuỗi cung ứng thương mại xuyên biên giới vào trạng thái đóng băng.
Hành động khẩn cấp
Thảm họa này vừa xảy ra chỉ 14 tháng sau một đợt lũ quét tương tự trên sông Bhote Koshi vào tháng 7/2025.
Chuyên gia Qianggong Zhang, Trưởng bộ phận Rủi ro Khí hậu và Môi trường tại ICIMOD cảnh báo, nguy cơ lũ quét bộc phát lần hai vẫn hiện hữu khi các đập nghẽn từ thượng nguồn chưa được giải tỏa hoàn toàn.
Để ứng phó với thực tế khắc nghiệt này, tư duy quản lý thiên tai tại vùng Himalaya bắt buộc phải thay đổi.
Theo ông Zhang, thứ nhất, Nepal cần chuyển dịch từ mạng lưới cảnh báo dựa vào mưa sang tích hợp hệ thống cảm biến địa chấn sạt lở, cảm biến đo mực nước sông tự động bằng vô tuyến và giám sát biến dạng băng hà qua vệ tinh radar theo thời gian thực.
Thứ hai, bắt buộc kiểm toán rủi ro thiên tai phân tầng trong quy hoạch hạ tầng năng lượng và giao thông. Không thể tiếp tục xây dựng các đập thủy điện hay tuyến đường quốc lộ ở lòng thung lũng dốc mà không tính tới kịch bản đứt gãy băng hà tầng cao.
Thứ ba, cần thiết lập một "hành lang ngoại giao thủy văn" minh bạch giữa Trung Quốc, Nepal và Ấn Độ.
“Thiên tai không dừng lại ở đường biên giới quốc gia và sự chậm trễ chia sẻ dữ liệu thủy văn thượng nguồn chính là cái giá phải trả bằng sinh mạng của người dân hạ lưu”, ông Zhang cho biết.