Con út nói bị mẹ đuổi khỏi nhà, yêu cầu chia di sản của cha
Theo trình bày của ông L. (ngụ tỉnh Phú Thọ), ông là con trai út trong gia đình có 7 anh chị em. Năm 1979, gia đình nhận chuyển nhượng thửa đất diện tích 470m2 tại tỉnh Vĩnh Phúc cũ (nay thuộc tỉnh Phú Thọ), sau đó được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đứng tên cha ông. Trên đất có căn nhà cấp 4 cùng các công trình phụ phục vụ sinh hoạt.
Năm 2001, cha ông L. qua đời do tai nạn giao thông, không để lại di chúc. Sau đó, vợ chồng ông và mẹ ruột là bà B. trực tiếp quản lý, sử dụng thửa đất.
Đến tháng 9/2020, mâu thuẫn gia đình phát sinh khi anh trai ông L. đưa vợ con về sinh sống cùng mẹ. Theo lời ông L., sau đó không rõ vì lý do gì, mẹ ông yêu cầu vợ chồng ông cùng con nhỏ mới sinh được một tháng ra khỏi nhà. Từ tháng 10/2020, gia đình ông phải thuê nhà bên ngoài để sinh sống.
Cho rằng mình có quyền hưởng di sản của cha, ông L. khởi kiện yêu cầu chia thừa kế, đề nghị được nhận 1/8 khối di sản bằng hiện vật để có chỗ ở ổn định và tiếp tục sử dụng các công trình mà ông cho rằng mình đã đầu tư xây dựng, gồm một cửa hàng ăn sáng và 3 phòng trọ.
Ngoài ra, ông L. còn yêu cầu mẹ hoàn trả khoản tiền đã thanh toán cho người bán đồ thờ và 100 triệu đồng ông đã trả thay khoản vay ngân hàng của mẹ.
Ở chiều ngược lại, bà B. cho rằng thửa đất được mua bằng tiền bố mẹ đẻ cho, còn chồng bà chỉ đứng tên giấy chứng nhận do tình cảm gia đình. Bà đề nghị Tòa xác định phần tài sản của mình chiếm 2/3 diện tích đất, đồng thời khẳng định cửa hàng và các ki-ốt trên đất do bà bỏ tiền xây dựng.
Những người con còn lại cơ bản đồng ý chia di sản theo pháp luật nhưng đề nghị xem xét công sức đóng góp của bà B., ưu tiên giao toàn bộ đất cho mẹ quản lý, sử dụng và thanh toán giá trị các kỷ phần thừa kế bằng tiền.
Xét xử sơ thẩm, TAND huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc (nay là TAND khu vực 10 - Phú Thọ) chấp nhận yêu cầu chia thừa kế của ông L.
Theo phán quyết, bà B. được quyền sử dụng gần 470m2 đất cùng ngôi nhà cấp 4 và các công trình trên đất. Đổi lại, bà phải thanh toán cho mỗi người trong số 7 người con 226 triệu đồng, tổng cộng gần 1,6 tỷ đồng.
Ngoài ra, bà phải trả ông L. 100 triệu đồng tiền ông đã thanh toán thay khoản vay ngân hàng.
Đối với yêu cầu đòi 252 triệu đồng tiền mua đồ thờ và hơn 84 triệu đồng tiền lãi khoản vay ngân hàng, Tòa sơ thẩm không chấp nhận.
Con út được chia gần 83m2 đất để ổn định chỗ ở
Không đồng ý với phán quyết trên, ông L. kháng cáo.
Tại phiên phúc thẩm, TAND tỉnh Phú Thọ nhận định thửa đất tranh chấp là tài sản chung của vợ chồng bà B. Do người chồng qua đời không để lại di chúc, phần tài sản của ông, tương đương một nửa diện tích đất, được xác định là di sản thừa kế.
Tại thời điểm cha ông L. qua đời (năm 2001), hàng thừa kế thứ nhất gồm vợ, 7 người con và cha mẹ đẻ của người quá cố. Ông bà nội của ông L. lần lượt qua đời năm 2004 và 2011. Những người được hưởng thừa kế phần di sản của ông bà nội sau đó đều tự nguyện từ chối nhận phần di sản có nguồn gốc từ cha ông L. Vì vậy, Tòa xác định di sản của cha ông L. được chia cho 8 người, gồm bà B. và 7 người con.
Theo đó, phần tài sản của cha ông L., tương đương một nửa diện tích đất thực tế là gần 235m2, được chia đều cho 8 người.
Hội đồng xét xử cho rằng việc cấp sơ thẩm chỉ chia di sản bằng tiền, không giao đất cho ông L. là chưa bảo đảm quyền lợi của đương sự.
Theo Tòa, ông L. hiện có vợ và 3 con nhỏ, không có chỗ ở ổn định, phải thuê nhà. Trong khi đó, những người thừa kế khác cơ bản đã có nơi ở hoặc tự nguyện nhường phần đất được hưởng cho bà B. Vì vậy, ông L. có nhu cầu cấp thiết về đất ở hơn các đồng thừa kế còn lại.
Căn cứ quy định về diện tích tối thiểu được tách thửa tại địa phương, mỗi thửa đất phải có diện tích ít nhất 80m2 và chiều rộng mặt đường tối thiểu 4m. Tòa phúc thẩm quyết định giao ông L. 82,76m2 đất. Phần còn lại gần 387m2 được giao cho bà B. quản lý, sử dụng.
Trong quá trình chuẩn bị xét xử phúc thẩm, bà B. xây dựng thêm căn nhà lợp tôn diện tích 72,3m2 trên phần đất dự kiến chia cho ông L. Tòa nhận định công trình được xây dựng khi đất đang tranh chấp nên về nguyên tắc phải tháo dỡ. Tuy nhiên, ông L. tự nguyện hỗ trợ bà B. 100 triệu đồng, tương ứng giá trị căn nhà, để tránh lãng phí. Vì vậy, Tòa giao công trình này cho ông L. quản lý, sử dụng.
Về các yêu cầu tài chính khác, Tòa phúc thẩm giữ nguyên quyết định buộc bà B. hoàn trả ông L. 100 triệu đồng đã thanh toán thay khoản vay ngân hàng. Đối với yêu cầu đòi 252 triệu đồng tiền mua đồ thờ và 84 triệu đồng tiền lãi, Tòa không chấp nhận do không có đủ căn cứ chứng minh nghĩa vụ trả nợ và thỏa thuận về lãi suất.
Từ những nhận định trên, TAND tỉnh Phú Thọ chấp nhận một phần kháng cáo của ông L., sửa bản án sơ thẩm.
(Tham khảo Bản án số 169/2025/DS-PT ngày 18/9/2025 của TAND tỉnh Phú Thọ)