Cuối tháng 8, khi sức ép quân sự hầu như không mang lại kết quả, chính quyền Tổng thống Donald Trump chuyển sang mặt trận kinh tế để buộc Iran trở lại bàn đàm phán. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent công bố lệnh "cấm cửa" với các hãng hàng không Iran trên toàn cầu và cô lập các ngân hàng nước này.
Hai người đàn ông Iran đi xe máy ngang qua các máy bay không người lái quân sự được trưng bày tại quảng trường Baharestan ở Tehran hôm 28/9. Ảnh: AFP
Tổng thống Trump cho biết đòn siết gọng kìm kinh tế, nay đã bước sang tháng thứ hai, nhằm mục tiêu buộc Iran phải trở lại bàn đàm phán sau cuộc bầu cử giữa kỳ vào tháng 11 tại Mỹ.
Từ hàng không đến ngân hàng
Ngày 8/9, chính quyền Trump công bố đòn trừng phạt diện rộng nhắm vào ngành hàng không Iran, đồng thời đe doạ áp lệnh trừng phạt thứ cấp lên bất kỳ công ty nước ngoài nào bảo dưỡng hay cung cấp dịch vụ mặt đất cho các hãng bay của nước này.
Bộ trưởng Bessent tuyên bố "toàn bộ các hãng hàng không Iran trên khắp thế giới sẽ phải ngừng hoạt động" trước ngày 23/9. Ông nhấn mạnh chính quyền Mỹ đã "nhận diện được những bên tiếp tay cho Iran trên toàn cầu".
"Chúng tôi biết họ là ai, bản thân họ cũng tự biết điều đó, và chúng tôi đang dập tắt hoàn toàn hành vi này", ông nói.
Dữ liệu từ các đơn vị theo dõi hàng không cho thấy số chuyến bay quốc tế đến và đi từ Iran đã giảm khoảng 50% ngay sau tuyên bố từ Mỹ. Dù vậy, lịch trình bay gần đây tại sân bay quốc tế Imam Khomeini ở Tehran ghi nhận nhiều chuyến bay vẫn tiếp tục hạ cánh từ Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ, Nga, và Trung Quốc.
Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Lâm Kiếm tuyên bố nước này "kiên quyết phản đối các biện pháp trừng phạt đơn phương phi pháp và sẽ thực hiện mọi biện pháp cần thiết để kiên quyết bảo vệ quyền và lợi ích của mình". Bắc Kinh nhấn mạnh hoạt động hợp tác giữa nước này và Tehran "diễn ra trong khuôn khổ luật pháp quốc tế và không nên bị can thiệp hay phá vỡ".
Bên trên một chuyến bay từ thủ đô Tehran, Iran, đến Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ, hôm 28/9. Ảnh: AFP
Trước khi công bố chiến dịch, giới chức Mỹ đã gặp đại diện hàng chục quốc gia nhằm tranh thủ ủng hộ của họ. Quan chức Bộ Tài chính Mỹ cũng đã tới Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), Anh và Oman để thảo luận về những biện pháp siết chặt sắp tới nhắm vào ngành hàng không và ngân hàng Iran.
Trong quá trình vận động các đồng minh, chính quyền Trump cũng đã giải đáp những băn khoăn về thời gian kéo dài của chiến dịch siết gọng kìm kinh tế, theo lời một quan chức cấp cao giấu tên của Mỹ.
"Mục tiêu của chúng tôi là chấm dứt tình trạng bế tắc hiện nay càng sớm càng tốt", quan chức này nói, thêm rằng các nước càng phối hợp chặt chẽ với Mỹ, cục diện "càng nhanh chóng được định đoạt".
Song các chuyên gia phân tích nhận định chiến dịch trừng phạt nhắm vào Iran của chính quyền Trump có thể mất hàng tháng, thậm chí nhiều năm mới có thể tạo ra bước ngoặt.
"Đối với các chiến dịch kinh tế dạng này, hiệu quả hoàn toàn phụ thuộc vào mức độ kiên trì và thực thi. Điều đó đòi hỏi một cam kết lâu dài", Matthew Levitt, cựu quan chức Bộ Tài chính Mỹ và hiện là chuyên gia cao cấp tại Viện Nghiên cứu Washington, nhận định.
Khi công bố chiến dịch cô lập kinh tế nhằm vào Tehran, Bộ trưởng Bessent đã kêu gọi xóa sổ và đóng cửa toàn bộ các chi nhánh thuộc Bank Melli, ngân hàng quốc doanh lớn bậc nhất Iran.
"Bất kỳ tổ chức nào tiếp tay cho hành vi rửa tiền của Iran sẽ bị gạt khỏi hệ thống USD. Thời gian đang cạn dần", ông cảnh báo. Tháng trước, Bộ Tài chính Mỹ đã áp lệnh trừng phạt lên giám đốc một chi nhánh Bank Melli tại UAE. Chỉ vài ngày sau, UAE phong tỏa toàn bộ chi nhánh ngân hàng này, cấm thực hiện mọi giao dịch đến và đi từ Iran.
Trong một động thái cho thấy các biện pháp trừng phạt nhắm vào những tổ chức tài chính Iran có thể sớm leo thang, Bộ Tài chính Mỹ hôm 5/10 phát đi cảnh báo rằng những định chế tài chính nước ngoài hiện có thể đối mặt lệnh trừng phạt thứ cấp mà không được thông báo trước.
Một số ngân hàng khác cũng rơi vào tầm ngắm, như chi nhánh tại UAE của một ngân hàng Ai Cập và VTB Bank, định chế tài chính lớn thứ hai Nga.
"Mức độ chú trọng đến việc tuân thủ các lệnh trừng phạt đang gia tăng trên phạm vi toàn cầu", Cari Stinebower, cựu quan chức Bộ Tài chính Mỹ, hiện là cố vấn doanh nghiệp tại hãng luật Steptoe, trụ sở ở Washington, cho hay. "Điều này một phần đến từ những thông điệp mà Nhà Trắng phát đi, rằng sức ép lên Iran đang lớn dần và sẽ còn tiếp tục tăng lên".
Tăng sức ép phong tỏa cảng biển
Mỹ tái áp đặt lệnh phong tỏa cảng biển đối với Iran từ tháng 7, sau khi thỏa thuận ngừng bắn đổ vỡ. Kể từ đó, chiến dịch phong tỏa này đã khiến Iran mất đi hàng tỷ USD nguồn thu ngân sách từ xuất khẩu dầu.
Tuy nhiên, trong giai đoạn thực thi lệnh ngừng bắn từ giữa tháng 6 đến giữa tháng 7, Iran đã chuyển hơn 60 triệu thùng dầu ra khỏi các cảng biển. Những tàu chở dầu này neo đậu tại nhiều vùng biển trên thế giới, tiếp tục giúp Iran duy trì nguồn thu xuất khẩu, theo số liệu tổng hợp từ các chuyên gia phân tích thị trường dầu mỏ.
Dù không rõ chính xác lượng dầu chưa bán của Iran là bao nhiêu, một số chuyên gia ước tính con số này hồi tháng trước rơi vào khoảng 30 triệu thùng và Iran đang bán ra trung bình khoảng 500.000 thùng mỗi ngày. Hãng tin Reuters hôm 8/10 cho biết lượng dầu tồn trên các tàu Iran hiện còn khoảng 20 triệu thùng.
Bộ trưởng Tài chính Mỹ Bessent hôm 27/9 tuyên bố Iran "sẽ chẳng còn gì để giao dịch" trong vòng hai tuần tới, khi nước này bán nốt những thùng dầu cuối cùng trên các con tàu đã thoát vòng phong tỏa.
Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent phát biểu bên cạnh Tổng thống Donald Trump tại Phòng Bầu dục, Nhà Trắng, hôm 7/10. Ảnh: AFP
Những đòn trừng phạt kinh tế dồn dập đang đẩy Iran vào tình cảnh bị cô lập sâu sắc nhất trong nhiều thập kỷ trở lại đây, Richard Nephew, cựu quan chức đàm phán với Iran dưới thời chính quyền tổng thống Joe Biden, nhận xét.
"Một phần lý do khiến Mỹ có thể ra tay quyết liệt hơn trong lần này là bởi Iran không còn nhiều mối kết nối như trước. Các đầu mối cũ vốn đã suy yếu và đứt gãy từ lâu", ông đánh giá.
Iran nhiều lần phản đối các lệnh trừng phạt kinh tế của Mỹ và yêu cầu Washington dỡ bỏ lệnh phong tỏa trong bất cứ thỏa thuận đàm phán nào. Phản ứng với chiến dịch "siết gọng kìm" của Mỹ, Iran đã tăng cường tấn công tàu thuyền qua eo biển Hormuz, đánh trúng hơn 9 tàu chỉ trong một tuần.
Theo Nephew, các mục tiêu bị nhắm tới gần đây nhằm siết chặt vòng phong tỏa với Iran "rất có trọng lượng nhưng chưa đủ", vì thế Washington chắc chắn sẽ phải kéo dài áp lực đó nếu muốn dồn Tehran vào chân tường để chấp nhận đàm phán.
Chính quyền Tổng thống Trump tin rằng thời gian đang ủng hộ họ, theo một quan chức cấp cao Mỹ giấu tên.
"Cục diện thời gian đã hoàn toàn đảo chiều", quan chức này cho biết. "Nếu trước đây Tehran có thể gồng mình vượt qua các đợt trừng phạt nhờ nguồn thu từ dầu mỏ, đòn phong tỏa lần này của Mỹ đã triệt hạ đường sống đó, khiến các biện pháp trừng phạt phát huy tác dụng tối đa".
Vũ Hoàng (Theo Washington Post, AFP, Reuters)