Lớn lên cùng tiếng mã la
Một ngày đầu tháng 10, tại căn nhà ở thôn Giá, xã Phước Hà, tỉnh Khánh Hòa, Nghệ nhân Ưu tú (NNƯT) Tà Thía Banh, dân tộc Raglai, 61 tuổi say sưa kể về những thanh âm đã theo ông từ thuở ấu thơ. Với ông, tiếng mã la không chỉ được nghe bằng đôi tai, mà còn được cảm nhận bằng ký ức của cả một đời người.
Ngày nhỏ, mỗi khi làng có lễ hội, cậu bé Tà Thía Banh lại tìm đến nơi vang tiếng mã la, say mê những nhịp âm trầm, bổng và cách các bậc cao niên hòa quyện từng thanh âm thành những giai điệu đặc trưng của núi rừng. Thấy con yêu thích, cha và các chú tận tình chỉ dạy, rồi đưa ông học thêm với những nghệ nhân giỏi trong làng. “Khoảng 10 tuổi, tôi đã có thể tham gia đánh mã la cùng ama (cha), các chú và những người lớn tuổi”, ông Banh nhớ lại.
Từ những buổi học đầu tiên, tiếng mã la trở thành một phần trong cuộc sống của ông. Với ông Banh, tiếng mã la hay đàn chapi gắn với từng phong tục, sinh hoạt cộng đồng và những câu chuyện, ký ức được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Ở Phước Hà, mã la thường vang lên trong các dịp lễ hội, nhất là lễ ăn mừng lúa mới của đồng bào Raglai, được tổ chức vào dịp Tết Nguyên đán. Khi ấy, từ nơi sinh hoạt cộng đồng đến từng ngôi nhà, tiếng mã la hòa cùng tiếng nói cười, tạo nên không khí rộn ràng của làng quê. Ngày lễ, âm thanh ấy vang vọng khắp nơi; ngày thường, chỉ cần nghe tiếng mã la, người trong làng biết ngay nhà nào đang có hỷ sự.
Gắn bó với những thanh âm ấy từ thuở ấu thơ, ông Banh hiểu rằng, khi lớp trẻ không còn biết đánh mã la, không còn mặn mà với đàn chapi, điều mất đi sẽ không chỉ là một kỹ năng mà còn là một phần ký ức và bản sắc văn hóa của cộng đồng Raglai.
Truyền nghề để thanh âm không đứt quãng
Nhiều năm qua, NNƯT Tà Thía Banh bền bỉ tìm cách đưa nhạc cụ truyền thống đến gần hơn với thanh, thiếu niên. Từ năm 2015 đến nay, ông vận động, tổ chức các lớp truyền dạy cho thanh, thiếu niên trong vùng, chú trọng kỹ thuật đánh mã la. Trong mỗi buổi học, ông hướng dẫn từ cách cầm dùi, gõ nhịp đến cảm nhận âm thanh, hiểu hoàn cảnh sử dụng và những giá trị văn hóa gắn với từng thanh âm. Với ông, truyền nghề vừa để có thêm người biết đánh mã la, quan trọng hơn là giúp thế hệ trẻ hiểu vì sao cha ông đã gìn giữ những nhạc cụ ấy.
Nhờ sự động viên, chỉ dẫn tận tình của NNƯT Tà Thía Banh, ông Chamaléa Tuế, Bí thư Chi bộ thôn Trà Nô cùng nhiều người khác nay trở thành thành viên đội mã la của thôn, thường xuyên tham gia biểu diễn trong các ngày lễ, chương trình văn nghệ ở địa phương.
Với người nghệ nhân, niềm vui không nằm ở việc mình đánh mã la hay đến đâu, mà ở những bàn tay trẻ đã biết tiếp nối nhịp dùi của thế hệ trước, để tiếng mã la tiếp tục vang lên giữa buôn làng hôm nay.
Đưa đàn chapi vào trường học
Việc bảo tồn nhạc cụ truyền thống ở Phước Hà đang từng bước được đưa từ không gian lễ hội, cộng đồng vào trường học. Tại Trường phổ thông Dân tộc bán trú trung học cơ sở Phước Hà, đàn chapi được đưa vào hoạt động giáo dục, giúp học sinh tiếp cận với loại nhạc cụ gắn bó lâu đời với đời sống văn hóa Raglai.
Thầy Hoàng Lương Đàn, Hiệu trưởng nhà trường cho biết, học sinh học đàn chapi hai buổi mỗi tuần. Hơn 10 năm qua, trường duy trì câu lạc bộ nhạc cụ mã la, tạo môi trường để học sinh thực hành và biểu diễn những nhạc cụ truyền thống của dân tộc mình. Theo thầy Đàn, đưa nhạc cụ truyền thống vào trường học không chỉ góp phần lan tỏa các giá trị văn hóa, mà còn tạo sân chơi lành mạnh, xây dựng môi trường giáo dục giàu bản sắc cho thế hệ trẻ.
Hiện nhiều thôn trên địa bàn xã Phước Hà đã thành lập đội mã la và các đội văn nghệ dân gian. Các đội vừa phục vụ sinh hoạt văn hóa cộng đồng, vừa là lực lượng nòng cốt duy trì phong trào văn nghệ ở cơ sở.
Giữa nhịp sống hiện đại, để những thanh âm truyền thống không chìm vào quên lãng cần những người bền bỉ trao truyền. Với NNƯT Tà Thía Banh, đó không chỉ là tình yêu mà còn là trách nhiệm. “Tôi luôn cố gắng hướng dẫn thế hệ trẻ cách cảm thụ, kỹ thuật đánh mã la, đồng thời truyền cho các cháu những câu chuyện về văn hóa, lịch sử. Thấy thanh, thiếu niên yêu thích tiếng mã la, tôi càng có thêm động lực để tiếp tục truyền dạy”, ông Banh chia sẻ.
Từ bàn tay người nghệ nhân tâm huyết, tiếng mã la, tiếng chapi tiếp tục được trao lại cho những bàn tay trẻ. Để hôm nay, giữa núi rừng Phước Hà, những thanh âm của cha ông vẫn ngân lên, tiếp nối mạch nguồn văn hóa Raglai.
NGUYỄN TRUNG