Miền ký ức không phai
Với nhạc sĩ Trần Xuân Tiến, thôn Gò Chùa, xã Nghĩa Lộ - một vùng ngoại ô của thị xã Quảng Ngãi xưa, nơi anh sinh ra vào năm Mậu Tý (1948), dù nay đã có quá nhiều thay đổi, nhưng đến bây giờ vẫn luôn thấm đẫm những giai điệu đồng dao, mà ở đó luôn còn vướng tiếng chim dồng dộc líu lo ẩn trong ngút ngàn đồng mía quanh Bàu Đưng, Bàu Phượng… Đó là một miền ký ức không bao giờ phai, không chỉ trong anh, mà của bao lớp người ở quê nhà trên, dưới, 60 năm qua còn nghe, còn thuộc những ca khúc của anh.
Nhạc sĩ Trần Xuân Tiến với học sinh người Hre Trường THPT Ba Tơ ngày 18.11.2020
ẢNH: NGUYỄN ĐĂNG VŨ
Hái ổi là một ca khúc như vậy. Đó là ca khúc nhí nhảnh ra đời khi tác giả của nó chưa đầy 14 tuổi - năm 1962. Ngay khi ca khúc ra đời, dường như cả làng nhiều đứa trẻ cùng tung tăng hát vang quanh các ngõ nhỏ vướng đầy ánh trăng: "Em hái ổi trên cây mận tím/Em hái mận trên cây đào xanh/Rằng em hái chanh trên cây lựu đỏ/Rằng em hái lựu trên cây đào vàng/Ố tang tình tính ố lý tình tang/Tình tang ố lý ố lý tang tình…". Sau này, về lại quê nhà, anh mới có dịp giải thích đầy hóm hỉnh về chuyện "leo cây này lại hái cây kia". Đó chỉ là một miền mơ tưởng về một quê nhà còn lắm khô cằn sỏi đá.
Tại ngôi làng này, đứa trẻ chưa vừa chớm tuổi 15 đã có thêm các ca khúc Bắn chim, Học đánh vần (1963)… Rồi như anh kể lại trong những buổi nói chuyện với sinh viên, học sinh nhiều nơi, viết cả trong Lời nói đầu của tuyển tập ca khúc của anh có tên Tổ quốc yêu thương (NXB Trẻ 2021), anh còn có những ca khúc sáng tác chủ yếu để ru hai em nhỏ của anh, khi cha anh bôn ba dài ngày ở đất Sài Gòn.
Nhưng dù là để ru em ngủ, những ca khúc đó vẫn mang dấu ấn về thời cuộc lắm bể dâu dưới góc nhìn của chàng trai trẻ mới chớm tuổi đôi mươi. Đó là Chiều sông Trà (1967), là Tiễn biệt (1967), là Thanh bình và tôi (1968), là Quê em và mơ ước (1969)…
Và vào tết năm Quý Dậu 1993, anh viết một ca khúc riêng cho mẹ vẫn với giai điệu ngọt ngào về một miền ký ức không phai mờ: "Sau lũy tre mẹ ngồi vá áo/Bên mái tranh tỏa khói hoàng hôn… Mẹ tôi ngọn gió bên trời/Mẹ như giọt nắng xa vời" (Ngọn gió bên đời). Tiếc rằng tết năm đó lại là tết cuối cùng anh được gặp mẹ anh, mà chưa kịp hát cho mẹ nghe.
Mạch tình quê trong hành trình sáng tác
Khó kể hết đầy đủ những giai điệu của anh về một miền ký ức bên làng Gò Chùa - Tư Nghĩa, cũng như những giai điệu về làng quê Quảng Ngãi quê anh. Vào những năm 1970, khi lứa chúng tôi mới bắt đầu vào học trung học, dường như đi đâu chúng tôi cũng được nghe bài ca Quảng Ngãi hùng ca. Đó là một giai điệu hừng hực khí thế đấu tranh vì hòa bình của bao lớp người, bao giai tầng, bao làng xóm, từ Tư Nghĩa, Nghĩa Hành đến Bình Sơn, Sơn Tịnh; từ Đức Phổ, Mộ Đức đến Ba Tơ, Sơn Hà…
Không mấy người biết tác giả ca khúc chỉ mới vừa bước qua tuổi ba mươi, đang là sinh viên Đại học Văn khoa Sài Gòn, là thành viên của phong trào "Hát cho đồng bào tôi nghe".
Nhạc sĩ Trần Xuân Tiến (hàng đầu, trái) và nhạc sĩ Nhất Sinh (hàng đầu, phải) với các mẹ làng An Mô (Mộ Đức), Tết Kỷ Hợi 2019
ẢNH: NGUYỄN ĐĂNG VŨ
Cũng vào mùa Trung thu năm 1970, anh lại có Quảng Ngãi ngày về, mà như anh nói trong lời đề từ in trên đầu ca khúc, là vì "nhớ quê hương quá… những kỷ niệm, địa danh đã gắn bó với hơi thở của mình". Giai điệu lời ca gợi lại trong mùa thu ấy đầy da diết: "Về nơi ấy những chiều đi hái hoa sim/Trên đồi Thiên Ấn thâm nghiêm/Từng hồi chuông ngân dài nỗi niềm…/Về nơi ấy có người em gái thơ ngây/Áo dài trong gió thu bay…".
Và cũng năm 1970, một ca khúc khác của anh là Quảng Ngãi quê ta cũng được rất nhiều người đón nhận: "Có ai đi về thăm quê hương qua dòng sông Vệ/Cho tôi gửi lời thăm dân tôi/Thăm mùi lúa chín thơm mùi đất…".
Cùng với các bài ca về quê nhà Quảng Ngãi nói chung, nhạc sĩ Trần Xuân Tiến còn có nhiều ca khúc khác viết riêng về Sơn Hội (Sơn Hội quê ta), Bình Sơn (Bình Sơn quê mẹ), Nghĩa Hành (Nghĩa Hành quê mẹ yêu thương)… Trong khuôn khổ bài viết này, khó liệt kê hết những ca khúc anh viết về quê nhà.
Nhớ những ngày anh trở về
Lần nào được rong ruổi nhiều ngả đường quê cùng anh, tôi cũng như nhiều người luôn thấy ấm áp, dạt dào yêu thương, đầy ắp cả tiếng cười.
Có lẽ nhiều thầy cô và nhiều lớp sinh viên Trường ĐH Phạm Văn Đồng sẽ luôn nhớ ngày được đón anh, cùng NSƯT Nhất Sinh, NSƯT Đình Thậm đến giao lưu vào đêm 15.12.2019. Đêm đó, những câu chuyện anh kể về nhiều đề tài khác nhau rất mạch lạc, nhưng luôn hóm hỉnh, những ca khúc anh tự trình bày mộc mạc nhưng rất đỗi lắng sâu.
Rồi có những lần sau mùa bão lũ, chúng tôi cùng anh, anh Nhất Sinh, anh Hoài Khôi và nhiều người khác nữa đi thăm làng Teng, hỗ trợ lẫn giao lưu với học sinh người Hrê Trường THPT Ba Tơ, với bà con nghèo ở xóm Đèo Chim Hút - Hành Dũng, ở quê hương Đồng Ké - Tịnh Giang, ở Vạn Tường, Tổng Binh - Bình Hải… Đi đâu anh và các anh cũng được bà con quê mình vui mừng chào đón.
Nhưng có lẽ đặc biệt nhất là ở Trường THPT Ba Tơ. Hàng trăm học sinh người Hrê, trong trang phục thổ cẩm truyền thống, đã vây quanh anh, các anh, các chị và cùng múa hát những bài ca về Quảng Ngãi do anh sáng tác quanh sân trường.
Nhạc sĩ Trần Xuân Tiến trình bày ca khúc Ba lý tang tình trong một buổi giao lưu ca nhạc
Với tôi và bà con ở làng An Mô, một ngôi làng ở cuối dòng sông Vệ, sẽ không bao giờ quên anh, luôn biết ơn anh cùng nhiều anh chị trong hai lần về thăm liên tiếp vào dịp đầu xuân.
Một lần ngay sau Tết Nguyên đán Kỷ Hợi (2019) và lần sau vào ngay sau Tết Nguyên đán Canh Tý (2020), lúc mùa hoa vạn thọ còn ngát thơm vườn nhà, mùa hoa cải còn rực vàng quanh ngõ nhỏ.
Tại ngôi nhà nhỏ của má tôi, cách xa làng Gò Chùa của anh vài chục km, nhạc sĩ Trần Xuân Tiến, nhạc sĩ - ca sĩ Nhất Sinh và nhiều anh chị em thân thương khác, từ TP.HCM và nhiều nơi khác về làng An Mô thăm, tặng quà, hát những bài hát về quê hương, về mẹ cho các mẹ ở nơi này nghe, mà hầu hết những bà mẹ đến ngồi bên các anh, các chị đều là những người mẹ góa, chồng mất trong hai cuộc chiến tranh.
Giờ lại đến anh ra đi, vội quá, anh chưa kịp nói lời tiễn biệt quê nhà, tiễn biệt các mẹ, dầu các mẹ luôn mong anh và các anh chị em thêm một lần trở lại.
Vĩnh biệt anh.