Trên những tuyến đường đèo, đường miền núi hoặc các đoạn đường dốc nhỏ chỉ đủ khoảng trống để từng xe lần lượt đi qua, tình huống hai ô tô ngược chiều gặp nhau không hiếm. Theo kinh nghiệm của nhiều tài xế, phương tiện đang xuống dốc thường chủ động giảm tốc độ, chọn vị trí phù hợp để nhường chiếc xe đang leo dốc.
Cách xử lý này thường được lý giải khá đơn giản là ô tô đang lên dốc nếu phải dừng giữa chừng sẽ mất đà, việc khởi hành lại khó hơn, đặc biệt với xe tải nặng hoặc xe số sàn. Chính vì vậy, không ít người xem việc nhường xe lên dốc như một "luật bất thành văn" giữa các tài xế.
Tuy nhiên, đây không đơn thuần là nguyên tắc ngầm, cũng không hẳn là phép lịch sự hay kinh nghiệm truyền miệng. Thực tế, việc nhường đường trong trường hợp này đã được quy định trực tiếp trong luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ.
Xe xuống dốc phải nhường đường cho xe lên dốc
Theo đó, điều 17 luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ quy định, trên đường không phân chia thành hai chiều xe chạy riêng biệt, khi hai xe đi ngược chiều tránh nhau, người điều khiển phương tiện phải giảm tốc độ và cho xe đi về bên phải theo chiều chạy của mình.
Luật đồng thời nêu rõ ba trường hợp cụ thể về nhường đường khi tránh nhau. Tại nơi đường hẹp chỉ đủ cho một xe chạy và có chỗ tránh, xe nào gần chỗ tránh hơn phải vào vị trí này để nhường phương tiện ngược chiều. Xe có chướng ngại vật phía trước phải nhường xe không có chướng ngại vật. Đáng chú ý, với đường dốc, quy định nêu rõ xe xuống dốc phải nhường đường cho xe lên dốc.
Khi tránh xe ngược chiều trên đường dốc, xe xuống dốc phải nhường đường cho xe đang lên dốc theo quy định
ẢNH: MINH HỌA AI
Như vậy, việc tài xế đang xuống dốc nhường phương tiện đang leo dốc không phải "luật bất thành văn" hay cách ứng xử mang tính văn minh, tự giác; mà là quy tắc giao thông bắt buộc trong trường hợp hai phương tiện đi ngược chiều cần tránh nhau.
Tuy nhiên, quy định trên cũng không nên được hiểu máy móc rằng hễ gặp xe đang lên dốc thì phương tiện xuống dốc bắt buộc phải dừng hoặc lùi xe. Điều 17 đặt quy tắc này trong bối cảnh tránh xe đi ngược chiều. Nếu mặt đường đủ rộng để hai phương tiện đi qua an toàn, tài xế hai bên vẫn phải giảm tốc độ, cho xe đi về bên phải theo chiều di chuyển và bảo đảm an toàn khi tránh nhau. Còn trong trường hợp mặt đường hẹp, một phương tiện phải chủ động nhường để xe kia đi qua thì mới cần xác định quy tắc ưu tiên tương ứng.
Bên cạnh yếu tố lên hay xuống dốc, tài xế cũng cần quan sát xem phía trước có chướng ngại vật hay có vị trí tránh xe hay không, bởi đây đều là những tình huống được luật quy định. Đặc biệt, luật chỉ quy định xe xuống dốc phải nhường, chứ không mặc định phương tiện này phải lùi xe. Việc dừng, tấp vào chỗ tránh hoặc phải di chuyển như thế nào còn phụ thuộc điều kiện mặt đường và tình huống thực tế, nhưng phải bảo đảm an toàn.
Nếu buộc phải lùi xe, tài xế cũng phải tuân thủ quy định riêng về lùi xe, trong đó phải quan sát hai bên và phía sau, có tín hiệu lùi và chỉ thực hiện khi bảo đảm an toàn. Tại những vị trí tầm nhìn bị che khuất, luật còn cấm lùi xe.
Không nhường đường cho xe lên dốc, tài xế có thể bị phạt tới 6 triệu đồng
Theo điểm c, khoản 5, điều 6 Nghị định 168/2024/NĐ-CP, người điều khiển ô tô tránh xe đi ngược chiều không đúng quy định; hoặc không nhường đường cho xe đi ngược chiều theo quy định tại nơi đường hẹp, đường dốc, nơi có chướng ngại vật bị phạt tiền 4 - 6 triệu đồng. Ngoài tiền phạt, người điều khiển phương tiện thực hiện hành vi này còn bị trừ 2 điểm Giấy phép lái xe (GPLX).
Tài xế không nhường đường đúng quy định tại đường dốc có thể bị phạt đến 22 triệu đồng và trừ 10 điểm GPLX
ẢNH: NGUYỄN DUY
Đối với người điều khiển mô tô, xe gắn máy, mức phạt thấp hơn. Cụ thể, điểm h, khoản 1, điều 7 Nghị định 168 quy định, với hành vi tránh xe không đúng quy định hoặc không nhường đường cho xe đi ngược chiều tại nơi đường hẹp, đường dốc, nơi có chướng ngại vật, người điều khiển phương tiện bị phạt 200.000 - 400.000 đồng.
Đáng chú ý, nếu việc tránh xe không đúng quy định dẫn đến tai nạn giao thông, chế tài với tài xế ô tô nặng hơn đáng kể. Theo khoản 10, điều 6, Nghị định 168, hành vi tránh xe không đúng quy định gây tai nạn có thể bị phạt từ 20 - 22 triệu đồng. Đồng thời bị trừ 10 điểm Giấy phép lái xe.