Theo dự thảo, quy trình xét chức danh giáo sư (GS), phó giáo sư (PGS) chuyển sang cơ chế tuyển chọn cạnh tranh và bổ nhiệm gắn chặt với vị trí việc làm ngay tại cơ sở giáo dục ĐH. Sẽ không còn Hội đồng GS nhà nước, các hội đồng GS ngành, liên ngành và hội đồng GS cơ sở tham gia vào quy trình này.
Các khâu xác định nhu cầu, thông báo tuyển chọn, lập hội đồng đánh giá, gửi phản biện độc lập, xếp hạng và ra quyết định bổ nhiệm đều được thực hiện khép kín ngay tại cơ sở đào tạo.
Trường ĐH được quyền chủ động
PGS-TS Nguyễn Xuân Hoàn, Hiệu trưởng Trường ĐH Công thương TP.HCM, nhận định dự thảo thông tư đánh dấu bước chuyển mang tính bản lề từ cơ chế "nhà nước công nhận đạt chuẩn rồi cơ sở bổ nhiệm" sang cơ chế "cơ sở giáo dục ĐH trực tiếp xét chọn và bổ nhiệm gắn với vị trí việc làm".
Theo quy định hiện hành, Hội đồng GS nhà nước sẽ cấp quyết định công nhận đạt chuẩn cho từng ứng viên, làm căn cứ pháp lý cho trường đại học bổ nhiệm. Dự thảo mới bãi bỏ Thông tư về quy chế tổ chức và hoạt động của Hội đồng GS nhà nước, các hội đồng GS ngành, liên ngành và hội đồng GS cơ sở, việc xét chức danh GS, PGS được thực hiện khép kín ngay tại cơ sở đào tạo
ẢNH: HĐGSNN
"Về thuận lợi, dự thảo đã hiện thực hóa quyền tự chủ học thuật gắn với vị trí việc làm: Việc bổ nhiệm GS, PGS được trao trọn vẹn cho người đứng đầu cơ sở đào tạo, gắn chặt với đề án vị trí việc làm, chiến lược nghiên cứu và năng lực tài chính nội bộ thay vì phụ thuộc vào các đợt xét định kỳ một lần mỗi năm của Hội đồng GS Nhà nước", PGS-TS Hoàn cho hay.
Bên cạnh đó, trường sẽ chủ động đưa ra chính sách linh hoạt để thu hút nhân tài đa dạng. Quy định mới mở rộng các hình thức chức danh gắn với vị trí giảng viên cơ hữu, đồng cơ hữu, thỉnh giảng, hợp đồng toàn thời gian sau nghỉ hưu và đặc biệt là vị trí chức danh do các nguồn tài trợ bên ngoài.
"Điều này cho phép nhà trường huy động kinh phí từ doanh nghiệp, tập đoàn để trả lương và cấp quỹ nghiên cứu cho các nhà khoa học xuất sắc. Các trường có đề án phát triển thành ĐH hàng đầu khu vực/thế giới được thu hút chuyên gia nước ngoài, nhà khoa học người Việt Nam ở nước ngoài mà không bị tính vào trần số lượng tối đa. Các trường mới thành lập trong 10 năm đầu cũng được hưởng cơ chế đặc thù không bị ràng buộc bởi các hạn mức chỉ tiêu cứng", ông Hoàn chia sẻ.
Cùng với đó là việc đơn giản hóa thủ tục tiếp nhận nhân sự chất lượng cao, trong trường hợp mời các chuyên gia đầu ngành, nhà khoa học xuất sắc từ cơ sở khác, viện nghiên cứu lớn hoặc từ nước ngoài về làm việc cơ hữu lâu dài, người đứng đầu cơ sở được quyền quyết định bổ nhiệm theo quy chế nội bộ mà không bắt buộc phải xét lại toàn bộ các tiêu chí thành tích ban đầu.
Theo ông Hoàn, các cơ sở giáo dục ĐH sẽ được chủ động tuyển chọn, bổ nhiệm đúng người vào đúng vị trí công việc cần thiết, tổ chức nhiều đợt tuyển chọn trong năm thay vì bị động chờ lịch trình chung.
"Lúc này, chức danh cũng không còn là danh hiệu 'bảo hiểm trọn đời'. Việc đánh giá định kỳ 3-5 năm một lần và cơ chế miễn nhiệm người không hoàn thành nhiệm vụ (sau thời hạn hỗ trợ khắc phục 6-12 tháng) giúp nhà trường duy trì một đội ngũ làm việc thực chất, loại bỏ sức ỳ học thuật", PGS-TS Hoàn nhấn mạnh..
Khó tìm kiếm chuyên gia phản biện?
Tuy nhiên, ông Hoàn cho rằng sẽ có áp lực xây dựng và chuẩn hóa hệ thống quy chế nội bộ. Cơ sở đào tạo phải tự ban hành thang đo, xác định ngưỡng điểm tối thiểu, phân bổ trọng số tiêu chuẩn và tỷ trọng tiêu chí theo quy định của Bộ GD-ĐT, xây dựng hệ thống biểu mẫu điện tử và bảng kiểm điều kiện. Đối với các trường chưa có bề dày quản trị học thuật, việc thiết kế một khung đánh giá vừa đạt chuẩn tối thiểu của Bộ, vừa mang tính cạnh tranh thực chất là một thách thức rất lớn.
Bên cạnh đó, các trường sẽ gặp khó khăn trong việc tìm kiếm chuyên gia phản biện độc lập khi hồ sơ ứng viên GS bắt buộc phải có ít nhất 5 chuyên gia phản biện, trong đó bắt buộc có ít nhất 1 chuyên gia đang làm việc tại nước ngoài; hồ sơ PGS cần ít nhất 3 phản biện.
"Thêm một rào cản nghiêm ngặt về kiểm soát xung đột lợi ích khi điều 18 quy định cấm chuyên gia phản biện/thành viên hội đồng có quan hệ thầy - trò trong 5 năm, là đồng tác giả hoặc cùng làm chủ nhiệm đề tài trong 3-5 năm, hoặc cùng đơn vị bộ môn/khoa/viện. Tại Việt Nam, nhiều ngành hẹp có cộng đồng khoa học học rất nhỏ, việc tìm đủ chuyên gia đúng chuyên môn sâu mà hoàn toàn không có ràng buộc đồng tác giả hay quản lý trực tiếp sẽ cực kỳ khó khăn", Hiệu trưởng Trường ĐH Công thương TP.HCM nêu.
Một khó khăn nữa là gánh nặng chi phí vận hành. Theo PGS-TS Nguyễn Xuân Hoàn, việc tổ chức hội đồng (yêu cầu từ 30% đến 50% thành viên ngoài trường), chi trả thù lao phản biện độc lập, tổ chức thuyết trình/thuyết giảng có ghi âm, ghi hình trực tiếp và hệ thống hạ tầng lưu trữ hồ sơ vĩnh viễn đòi hỏi nguồn lực tài chính và công nghệ không nhỏ.
Những rủi ro tiềm ẩn
PGS-TS Nguyễn Xuân Hoàn nhận định rủi ro trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu (hiệu trưởng) là rất cao. Thông tư quy định người đứng đầu cơ sở đào tạo chịu trách nhiệm toàn diện về quyết định bổ nhiệm, tuyệt đối không được chuyển trách nhiệm quyết định cho hội đồng. Mọi sai sót trong khâu xác minh hồ sơ, vi phạm trần quota hoặc gian lận chuyên môn đều gắn trực tiếp với trách nhiệm pháp lý và uy tín của hiệu trưởng.
Ngoài ra, chênh lệch tiềm lực tài chính sẽ tạo nên làn sóng dịch chuyển các nhà khoa học hàng đầu từ các trường ĐH công lập, trường địa phương về các trường ĐH tự chủ cao, trường quốc tế hoặc trường tư thục lớn có quỹ tài trợ dồi dào.
"Có thể sẽ có nguy cơ nảy sinh sự nghi ngờ lẫn nhau về mặt chất lượng chức danh giữa các trường ("chuẩn trường top" so với "chuẩn trường nhóm dưới"), ảnh hưởng đến sự công nhận ngang bằng trong học thuật.
Các trường cũng sẽ phải đối mặt với rủi ro liêm chính học thuật và hồ sơ bị 'hồi tố'. Các vấn đề như bài báo bị gỡ bỏ, quan ngại học thuật, gian lận dữ liệu, mạo danh tác giả chính sẽ đối mặt với nguy cơ bị thu hồi quyết định bổ nhiệm bất kỳ lúc nào. Việc này gây rủi ro khủng hoảng truyền thông rất lớn cho trường nếu xảy ra sự việc trên. Nếu người ngoài trường đăng ký xét và được công nhận thì sẽ rất nguy hiểm cho trường cũng như hiệu trưởng", PGS-TS Nguyễn Xuân Hoàn chia sẻ.