Sáng 16/10, tại hội thảo thông báo phát hiện khảo cổ học ở Hà Nội, ông Nguyễn Khánh Trung Kiên, Phó viện trưởng Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ, cho biết các cuộc khai quật tại Gò Đất Nại và Gò Nần, thuộc xã Đất Đỏ, TP HCM (trước thuộc tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu) trong nửa cuối năm 2025 đã bổ sung nhiều tư liệu về đời sống, táng tục và giao thương của cư dân cổ ở Đông Nam Bộ.
Tại Gò Đất Nại, đợt khai quật lần thứ hai được thực hiện trên diện tích 141 m2, phát hiện 15 di tích mộ táng, chủ yếu là mộ huyệt đất và mộ nồi, vò. Di tích có niên đại từ khoảng 3.000-2.500 năm trước đến thế kỷ IV. Dù không còn di cốt, các mộ vẫn được nhận diện qua cấu trúc và cách sắp xếp đồ tùy táng, cung cấp thông tin về tập tục mai táng và đời sống tinh thần của cư dân thời bấy giờ.
Di tích mộ táng tại gò Đất Nại. Ảnh: Nhóm nghiên cứu cung cấp
Theo ông Kiên, điểm nổi bật tại Gò Đất Nại là số lượng và sự đa dạng của hiện vật. Các nhà khảo cổ thu được 23.554 mảnh gốm, công cụ và vũ khí bằng sắt, 67 hiện vật vàng cùng 6.830 hạt chuỗi thủy tinh thuộc nhóm Indo-Pacific, bên cạnh trang sức làm từ mã não, đá garnet và nephrite.
Sự xuất hiện của các loại hạt chuỗi thủy tinh và trang sức quý cho thấy cư dân Gò Đất Nại có quan hệ giao lưu văn hóa rộng, từng tham gia mạng lưới giao thương hàng hải cổ đại. Một số vòi bình gốm kendi có đặc trưng gần với gốm Chăm sớm, niên đại khoảng thế kỷ III-IV, cũng cho thấy di tích được sử dụng trong thời gian dài và có sự tiếp nối về văn hóa.
Những kết quả này củng cố nhận định Gò Đất Nại có mối liên hệ với các di tích ở Cần Giờ như Giồng Lớn, Giồng Cá Vồ, đồng thời kết nối với các di tích vùng cao Đông Nam Bộ như Kim Long, Suối Chồn và những yếu tố văn hóa Sa Huỳnh.
Theo ông Kiên, việc cư dân lựa chọn các gò cát cao ven biển sinh sống và mai táng phản ánh cách thích nghi với điều kiện tự nhiên, đồng thời góp phần làm rõ mạng lưới tương tác giữa các cộng đồng trong khu vực từ những thế kỷ trước Công nguyên đến đầu Công nguyên.
Tại Gò Nần, cuộc khai quật lần thứ hai được tiến hành trên diện tích 52 m2, phát hiện tầng văn hóa dày khoảng 50-70 cm, cùng dấu tích cư trú và mộ táng. Các mộ huyệt đất được nhận diện chủ yếu qua những cụm đồ tùy táng sắp xếp theo trục đông bắc - tây nam, dù biên mộ mờ nhạt và không còn di cốt.
Hiện vật tùy táng tại gò Đất Nại. Ảnh: Nhóm nghiên cứu cung cấp
Cư dân cổ có tập tục rải mảnh gốm dưới đáy mộ, đập vỡ một số đồ tùy táng trước khi chôn. Đá cuội có vết chẻ, đập được sử dụng để đánh dấu mộ; một số công cụ đá như rìu, đục được đặt ở hai đầu mộ. Ngoài ra, dấu tích rãnh đào và nền đất đắp bằng sét ở khu vực đỉnh gò cho thấy nơi đây còn có hoạt động cư trú.
Tổ hợp hiện vật tại Gò Nần gồm hơn 52.841 mảnh gốm, nhiều công cụ đá như rìu, đục, bàn mài, cùng trang sức và một chiếc rìu đồng thau lưỡi xòe cong. Theo ông Kiên, những hiện vật này phản ánh trình độ chế tác công cụ, luyện kim và đời sống vật chất của cư dân cổ.
Từ đặc điểm di tích và hiện vật, Gò Nần được xác định thuộc truyền thống văn hóa Đồng Nai, giai đoạn đồng thau phát triển, có niên đại khoảng 3.300-2.700 năm trước. Hoa văn khắc vạch hình sóng nước, đồ gốm đắp nổi và công cụ đồng cho thấy di tích có mối liên hệ với các địa điểm khảo cổ như Cù Lao Rùa, Mỹ Lộc, Dốc Chùa và Bưng Bạc. Những hạt chuỗi đá ngọc cũng là dấu hiệu cho thấy cư dân đã có giao lưu với các cộng đồng bên ngoài từ sớm.
Ông Kiên nhận định các phát hiện tại Gò Đất Nại và Gò Nần góp phần làm rõ diện mạo văn hóa thời đại Kim khí ở Đông Nam Bộ, đồng thời cung cấp thêm tư liệu để nghiên cứu sự hình thành các cộng đồng cư dân, tập tục mai táng, hoạt động kinh tế và mạng lưới giao thương của vùng đất Nam Bộ thời tiền sử.
Gia Chính