Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang được lấy ý kiến thảo luận. Theo nghiên cứu của bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Tư vấn chính sách và pháp luật, Ban Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), việc hoàn thiện pháp luật về phòng, chống tác hại của thuốc lá đặt ra yêu cầu kép: vừa kiểm soát chặt chẽ hoạt động kinh doanh để bảo vệ sức khỏe người dân, vừa cải cách thể chế, cắt giảm thủ tục hành chính và giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.
Bà cho rằng hai mục tiêu này không đối lập. Cơ chế quản lý cần bảo đảm kiểm soát nguồn cung, ngăn chặn thuốc lá lậu, hàng giả, đồng thời tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng cho các cơ sở kinh doanh tuân thủ pháp luật.
Bỏ giấy phép không có nghĩa buông lỏng quản lý
Nghị quyết 66.18/2026/NQ-CP có hiệu lực thí điểm từ ngày 1/7/2026 đến 28/2/2027. Thực hiện nghị quyết này, Bộ Công Thương đã ban hành Quyết định 1040 bãi bỏ các thủ tục cấp phép phân phối, bán buôn và bán lẻ thuốc lá.
Song, theo bà Thủy, thời gian thí điểm còn ngắn, chưa đủ cơ sở đánh giá tác động của chính sách đối với tỷ lệ sử dụng thuốc lá trên phạm vi cả nước. Tuy nhiên, kết quả trước mắt là cắt giảm đáng kể thủ tục hành chính, giảm chi phí tuân thủ cho hộ kinh doanh nhỏ lẻ và giải phóng nguồn lực của cơ quan quản lý địa phương.
Đáng chú ý, bãi bỏ thủ tục cấp phép không đồng nghĩa với xóa bỏ điều kiện kinh doanh. Các quy định về nguồn gốc sản phẩm hợp pháp, trách nhiệm của người bán, nghiêm cấm bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi và xử lý hành vi kinh doanh hàng nhập lậu, hàng giả vẫn phải được thực hiện.
Do đó, hiệu quả chính sách cần được nhìn nhận ở khả năng giảm chi phí tuân thủ và phân bổ lại nguồn lực quản lý. Thay vì dành nhiều thời gian thẩm định hồ sơ, cơ quan chức năng có thể tập trung sang thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm thực tế. “Đây mới là cơ chế hậu kiểm thực chất giúp bảo vệ sức khỏe nhân dân hiệu quả hơn”, bà nói.
Từ đó, bà Thủy chỉ ra ba vấn đề cần lưu ý khi hoàn thiện quy định pháp luật. Thứ nhất, việc duy trì giấy phép riêng ở khâu phân phối, bán buôn, bán lẻ, nhất là với các điểm bán nhỏ lẻ, có thể làm phát sinh chi phí và thời gian thực hiện thủ tục. Trong khi đó, hiệu quả ngăn chặn hành vi bán thuốc lá cho trẻ vị thành niên hay kinh doanh hàng lậu phụ thuộc chủ yếu vào kiểm tra thực tế.
Thứ hai là tính liên tục của chính sách. Nghị quyết 66.18/2026/NQ-CP chỉ có hiệu lực thí điểm đến ngày 28/2/2027. Nếu luật sửa đổi không có quy định đồng bộ và điều khoản chuyển tiếp rõ ràng, nhiều điểm bán đang hoạt động có thể lúng túng về cơ sở pháp lý khi cơ chế thí điểm kết thúc.
Thứ ba là bảo đảm cân bằng giữa thị trường hợp pháp và bất hợp pháp. Nếu các điểm bán tuân thủ pháp luật phải chịu thêm thủ tục, trong khi thuốc lá nhập lậu, hàng giả không được kiểm soát hiệu quả, thị trường sẽ bất lợi cho doanh nghiệp làm ăn đúng quy định và làm suy giảm hiệu quả chính sách phòng, chống tác hại thuốc lá.
Phải quản lý bằng dữ liệu, tập trung nguồn lực vào hậu kiểm
Để dung hòa mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng với cải cách thủ tục hành chính, bà Phan Minh Thủy đề xuất thay thủ tục cấp phép ở khâu lưu thông bằng cơ chế quản lý đơn giản, dựa trên điều kiện kinh doanh và cam kết tuân thủ.
Các điều kiện về địa điểm kinh doanh, nguồn gốc sản phẩm và trách nhiệm không bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi vẫn cần được duy trì. Tuy nhiên, cơ quan quản lý có thể áp dụng cơ chế thông báo hoặc đăng ký điểm bán trực tuyến, miễn phí, tích hợp với dữ liệu đăng ký hộ kinh doanh và hóa đơn điện tử.
Dữ liệu liên thông sẽ giúp cơ quan chức năng nhận diện chủ thể, địa điểm kinh doanh và phân tích nguy cơ để lựa chọn đối tượng kiểm tra có trọng tâm, thay vì thanh tra dàn trải. Nguồn lực quản lý cũng cần chuyển từ xét duyệt hồ sơ sang kiểm tra thực chất các hành vi vi phạm.
Chuyên gia VCCI đề xuất nghiên cứu áp dụng phương pháp mua thử để đánh giá việc chấp hành quy định không bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi; định kỳ công khai kết quả xử lý vi phạm. Với cơ sở tái phạm hoặc vi phạm nghiêm trọng, cần có chế tài bổ sung như đình chỉ hoặc cấm kinh doanh sản phẩm thuốc lá trong một thời hạn nhất định.
Bà cũng nhấn mạnh một nội dung không thể tách rời là kiểm soát thuốc lá lậu và hàng giả. Bà chỉ rõ, thuốc lá lậu không chịu thuế, không có cảnh báo sức khỏe theo quy định và không được kiểm soát chất lượng. Giá bán thấp cũng có thể làm suy giảm hiệu quả các chính sách giảm nhu cầu sử dụng thuốc lá, nhất là trong nhóm người trẻ.
Vì vậy, chống thuốc lá lậu cần được xem là một phần của chính sách phòng, chống tác hại thuốc lá. Cần tăng cường phối hợp giữa Bộ đội Biên phòng, Hải quan, Công an và Quản lý thị trường tại các tuyến, địa bàn trọng điểm. Song song đó, cần kiểm soát cả kênh phân phối truyền thống và môi trường mạng. Tem điện tử, hóa đơn điện tử cũng cần được ứng dụng để hỗ trợ nhận diện, truy xuất nguồn gốc sản phẩm.
Về lâu dài, các giải pháp giảm nhu cầu sử dụng thuốc lá phải được triển khai đồng bộ, từ mở rộng môi trường không khói thuốc, kiểm soát quảng cáo, trưng bày sản phẩm đến truyền thông thay đổi hành vi và hỗ trợ cai nghiện.
Công cụ thuế, giá cũng cần được sử dụng phù hợp, thay vì đặt quá nhiều kỳ vọng vào thủ tục cấp phép tại điểm bán.
Từ những phân tích trên, bà Thủy kiến nghị thể chế hóa trong dự thảo luật sửa đổi chủ trương không yêu cầu giấy phép riêng ở khâu phân phối, bán buôn, bán lẻ; thay vào đó quy định rõ điều kiện kinh doanh, hành vi bị cấm và nghĩa vụ tuân thủ của thương nhân.
Đồng thời, cần có quy định chuyển tiếp để bảo đảm hoạt động của các cơ sở kinh doanh không bị gián đoạn khi cơ chế thí điểm kết thúc. Các chức năng quản lý của giấy phép cần được thay thế bằng cơ chế thông báo điểm bán trực tuyến và kết nối dữ liệu đăng ký kinh doanh, thuế, hóa đơn điện tử, tem điện tử.
Theo chuyên gia Phan Minh Thủy, đổi mới phương thức quản lý không phải nới lỏng kiểm soát thuốc lá, mà là chuyển trọng tâm sang những biện pháp phát hiện và ngăn chặn vi phạm thực chất hơn.
Khi thủ tục được đơn giản hóa, dữ liệu được kết nối và nguồn lực tập trung cho hậu kiểm, mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng có thể song hành với cải cách thể chế, giảm gánh nặng cho các cơ sở kinh doanh tuân thủ pháp luật.