- Thưa ông, trước khi bóng rổ trở thành môn thể thao phổ biến trong trường học, thực trạng vận động thể chất của học sinh, sinh viên Việt Nam đang ở mức nào?
- Thực trạng đáng lo ngại, và đây cũng là vấn đề toàn cầu. Một phân tích gộp 298 khảo sát với 1,6 triệu thanh thiếu niên do nhóm của Regina Guthold công bố năm 2020 cho thấy 81% các em trên thế giới không đạt mức vận động tối thiểu, trong đó tỷ lệ ở nữ là 84,7%, cao hơn nam với 77,6%. Việt Nam nằm trong nhóm có mức vận động thấp. Báo cáo đánh giá quốc gia về hoạt động thể chất của trẻ em và thanh thiếu niên Việt Nam năm 2023 xếp phần lớn các chỉ số ở mức trung bình đến thấp. Một nghiên cứu cắt ngang trên học sinh trung học cơ sở tại Thành phố Hồ Chí Minh công bố năm 2025 ghi nhận chỉ 36,8% học sinh đạt mức vận động khuyến nghị, nam đạt 40,7% còn nữ chỉ 32,9%. Nói cách khác, trước khi các môn vận động như bóng rổ được đưa vào trường học một cách có hệ thống, gần hai phần ba học sinh Việt Nam vận động chưa đủ, và khoảng cách giới ở nữ sinh là điểm yếu rõ rệt nhất cần can thiệp.
- Trong bối cảnh cạnh tranh của nhiều môn thể thao, đặc điểm nào của bóng rổ thích hợp với việc phát triển thể chất toàn diện cho lứa tuổi học sinh?
- Điểm khác biệt của bóng rổ nằm ở tính đa thành phần của vận động. Trong một trận đấu, các em liên tục chạy biến tốc, bật nhảy, đổi hướng nhanh và phối hợp tay, mắt, chân. Chính sự kết hợp này tác động đồng thời lên nhiều hệ thống thể lực thay vì chỉ một nhóm cơ. Một phân tích tổng hợp công bố năm 2025 trên các thử nghiệm tập luyện bóng rổ ở lứa tuổi trẻ cho thấy môn này cải thiện đáng kể sức mạnh, tốc độ, sức bền và khả năng phối hợp vận động. Quan trọng không kém, bóng rổ dễ tổ chức trong khuôn viên trường và có cường độ đủ cao để giúp học sinh đạt khuyến nghị tối thiểu 60 phút vận động cường độ trung bình đến cao mỗi ngày của Tổ chức Y tế Thế giới.
- Nếu phải chỉ ra lợi ích rõ rệt nhất mà bóng rổ mang lại cho cơ thể học sinh, đó là gì?
- Đó là sức khỏe của hệ xương. Một phân tích tổng hợp công bố năm 2025 cho thấy người chơi bóng rổ có mật độ khoáng xương cao hơn rõ rệt ở toàn cơ thể, chi trên và chi dưới, so với các môn khác và so với vận động tự do. Đây là hệ quả trực tiếp của lực va chạm lặp lại khi bật nhảy và tiếp đất, và về mặt này bóng rổ vượt trội so với bơi lội, bóng đá hay điền kinh.
Bên cạnh đó là nhóm năng lực vận động, với cải thiện đồng đều về sức mạnh, tốc độ, sức bền và khả năng phối hợp, đổi hướng, vốn là nền tảng kỹ năng vận động cơ bản cho mọi môn thể thao về sau. Yếu tố thứ 3 là tim mạch và chuyển hóa. Một chương trình bóng rổ ngoài giờ học cho thấy tác động cải thiện thể lực và các chỉ số sức khỏe tim mạch, chuyển hóa ở trẻ trước tuổi dậy thì.
- Bên cạnh những chỉ số về thể chất, loại hình vận động của bóng rổ tác động thế nào tới đời sống tinh thần người chơi?
- Đây chính là giá trị mà tôi cho là bị đánh giá thấp nhất. Tổng quan hệ thống công bố năm 2013 của nhóm Rochelle Eime cho thấy trẻ em và thanh thiếu niên tham gia thể thao có lòng tự trọng cao hơn, kỹ năng xã hội tốt hơn, mức độ tự tin cao hơn và ít triệu chứng trầm cảm hơn so với nhóm không tham gia. Các tác giả nhấn mạnh rằng môn thể thao đồng đội mang lại lợi ích sức khỏe tâm lý và xã hội vượt trội so với vận động cá nhân, chính nhờ bản chất tương tác và hỗ trợ xã hội của nó.
Trên sân bóng rổ, một em phải liên tục ra hiệu, gọi tên đồng đội, phối hợp chiến thuật và ra quyết định trong tích tắc. Những hành vi giao tiếp này lặp lại hàng trăm lần mỗi buổi tập. Qua đó, kỹ năng giao tiếp, làm việc nhóm và sự tự tin được rèn luyện một cách tự nhiên trong môi trường có mục tiêu chung, thay vì qua lý thuyết.
- Bóng rổ đã có vị thế đáng kể tại ba thành phố lớn, nhưng việc mở rộng phạm vi về các địa phương khác hiện vẫn đang gặp khó khăn?
- Có nhiều rào cản, nhưng tôi cho rằng nút thắt sâu nhất nằm ở con người và nhận thức, chứ không phải sân bãi. Cơ sở vật chất là vấn đề hữu hình và có thể giải quyết bằng đầu tư. Một sân bóng rổ 3x3 chi phí thấp, ít tốn diện tích và dễ lắp đặt ở mọi nơi. Nhà nước cũng đang đẩy mạnh đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất cho hệ thống trường học trên khắp cả nước.
Khó hơn nhiều là thiếu giáo viên và huấn luyện viên được đào tạo bài bản, cùng tâm lý e ngại của phụ huynh khi cho con dành thời gian chơi thể thao thay vì học văn hóa. Nghiên cứu năm 2025 tại Thành phố Hồ Chí Minh chỉ ra rằng ảnh hưởng của gia đình, của giáo viên và niềm tin vào khả năng vận động của bản thân học sinh là những yếu tố tâm lý, xã hội quyết định mức vận động, bên cạnh điều kiện tiếp cận. Báo cáo quốc gia cũng cho thấy khoảng trống về hạ tầng và chính sách hỗ trợ thể thao có sự khác biệt lớn giữa các đô thị lớn và các địa phương còn lại.
- Từ cách nhìn nhận đó, chiến lược của VBA là gì và ông kỳ vọng ra sao vào sự phát triển thể chất của thế hệ học sinh Việt Nam trong 10 năm tới?
- Chúng tôi ưu tiên đào tạo nhân lực tại chỗ, truyền thông thay đổi nhận thức phụ huynh, và triển khai các hoạt động truyền cảm hứng nhằm thay đổi nhận thức xã hội. Song song với đó là xây dựng các mô hình cơ sở vật chất tối giản có hiệu quả kinh tế cao.
Ngoài ra, tôi kỳ vọng ba thay đổi có thể đo lường được. Thứ nhất, kéo tỷ lệ học sinh đạt mức vận động khuyến nghị lên rõ rệt so với mức khoảng một phần ba hiện nay, qua đó giảm nguy cơ thừa cân và bệnh lý không lây nhiễm từ sớm.
Thứ hai và là lợi ích dài hạn quan trọng nhất, là vốn xương. Tuổi vị thành niên là giai đoạn vàng để tích lũy khối lượng xương đỉnh, và bóng rổ đã được chứng minh là một trong những môn hiệu quả nhất để tăng mật độ khoáng xương. Khối xương tích lũy hôm nay không chỉ giúp thế hệ trẻ có nền tảng thể chất khỏe mạnh hơn trong hiện tại, mà còn bảo vệ họ khỏi loãng xương khi về già.
Thứ ba là sức khỏe tâm thần và kỹ năng xã hội. Nếu vận động trở thành thói quen từ trường học, các em sẽ hưởng lợi về lòng tự trọng, sự tự tin và giảm trầm cảm trong suốt cuộc đời. Làm đúng, chúng ta không chỉ tạo ra những vận động viên mà tạo ra một thế hệ khỏe mạnh và tự tin hơn về thể chất lẫn tinh thần.
- Xin chân thành cảm ơn ông! ■
Nhật Dũng (thực hiện)