Sau nhiều tháng căng thẳng, Tổng thống Mỹ Donald Trump, Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen và Thủ hiến Greenland Jens-Frederik Nielsen ngày 22/9 ký thỏa thuận an ninh bên lề kỳ họp Đại hội đồng Liên Hợp Quốc tại New York.
Nội dung do Nhà Trắng và chính phủ Đan Mạch công bố cùng ngày cho thấy thỏa thuận dài 10 trang, không có thời hạn kết thúc và chỉ có thể được sửa đổi khi các bên đồng thuận, kể cả trong trường hợp Greenland giành độc lập khỏi Đan Mạch.
"Đan Mạch đã thành công về ngoại giao khi đưa các bên đến thỏa thuận này. Nó giúp hạ nhiệt căng thẳng với chính quyền ông Trump, và tôi không cho rằng tình hình sẽ leo thang trở lại, bởi Tổng thống Mỹ đang nhìn nhận đây là một thắng lợi", Torrey Taussig, chuyên gia tại Hội đồng Đại Tây Dương, nói với TIME.
Từ trái qua: Tổng thống Mỹ Donald Trump, Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen và Thủ hiến Greenland Jens-Frederik Nielsen tại lễ ký thỏa thuận ngày 22/9. Ảnh: AFP
Thỏa thuận an ninh mới gia tăng đáng kể ảnh hưởng của Mỹ với Greenland và bổ sung cho hiệp ước phòng thủ mà nước này ký với Đan Mạch năm 1951. Hiệp ước này được ký trong khuôn khổ NATO, cho phép Mỹ gần như có toàn quyền sử dụng không phận và đặt căn cứ tại Greenland.
Đây là cơ sở để Mỹ thành lập căn cứ không quân Thule, sau này đổi tên thành căn cứ vũ trụ Pituffik ở phía bắc hòn đảo. Tuy nhiên, do hiệp ước năm 1951 gắn với Hiệp ước NATO, nên nó có thể bị vô hiệu hóa nếu NATO tan rã hay Đan Mạch rút khỏi liên minh, Ole Waever, giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Copenhagen, giải thích.
Thỏa thuận mới tạo thêm cơ sở pháp lý cho hiện diện quân sự lâu dài của Mỹ tại Greenland, ngay cả khi NATO không còn tồn tại. Theo văn bản, Mỹ được phép mở hai cơ sở quân sự mới tại Narsarsuaq và Mestersvig ở phía nam và phía đông hòn đảo, đồng thời mở rộng căn cứ Pituffik.
Thỏa thuận không ấn định số lượng binh sĩ Mỹ được triển khai hay thời điểm cơ sở mới bắt đầu hoạt động. Washington có thể đề xuất thiết lập thêm căn cứ trong tương lai nếu thấy cần thiết để bảo vệ Greenland, khu vực Bắc Đại Tây Dương hoặc lục địa Mỹ.
Mỹ được quyền tiếp cận các khu vực quốc phòng tại Greenland và di chuyển lực lượng bằng đường bộ, đường không và đường biển giữa những cơ sở đó. Máy bay Mỹ được bay qua và hạ cánh tại bất kỳ địa điểm nào trên Greenland, trong khi tàu công vụ Mỹ có thể hoạt động trong lãnh hải hòn đảo, bao gồm cả di chuyển dưới mặt biển.
Thỏa thuận đồng thời quy định hoạt động quân sự của Mỹ phải tính đến cộng đồng và lối sống của dân trên đảo, trong đó có hoạt động săn bắn, đánh bắt và sinh hoạt truyền thống của người bản địa ở Greenland.
Vị trí đảo Greenland. Đồ họa: Guardian
Một phần đáng chú ý của thỏa thuận là quy định về vai trò của NATO tại Bắc Cực. Ba bên ủng hộ NATO tăng cường hiện diện thông qua hoạt động giám sát, tập trận, chia sẻ thông tin và nâng cao khả năng phối hợp giữa các đồng minh. Đan Mạch cam kết tiếp tục củng cố năng lực an ninh tại Bắc Cực trên đất liền, trên biển, trên không và trong không gian.
Thỏa thuận còn ngăn chặn các quốc gia ngoài NATO thiết lập cơ sở quân sự tại Greenland hay duy trì lực lượng thường trực trên đảo, trừ khi các bên có thỏa thuận riêng.
"Thỏa thuận này sẽ không tạo ra nhiều thay đổi cho NATO, nhưng vẫn là tin tốt cho liên minh, bởi nó giúp giải quyết một vấn đề từng gây căng thẳng về chính trị, đó là những tuyên bố về khả năng Mỹ sáp nhập Greenland", bà Taussig nói.
Song song với đó là các quy định về đầu tư vào những lĩnh vực nhạy cảm tại Greenland. Theo thỏa thuận, nhà đầu tư từ các nước ngoài NATO, các đối tác NATO và Liên minh châu Âu (EU) không được kiểm soát hoặc gây ảnh hưởng đáng kể đến những lĩnh vực có ý nghĩa về an ninh, không được tiếp cận một số thông tin không công khai nếu điều này có thể đe dọa an ninh quốc gia hoặc trật tự công cộng.
Greenland sẽ thực hiện việc sàng lọc đầu tư và có thể phối hợp với Đan Mạch trong quá trình này. Thỏa thuận không đưa ra cam kết riêng về hoạt động đầu tư từ Mỹ vào ngành khai khoáng hoặc các nguồn tài nguyên của Greenland.
Thỏa thuận khẳng định chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ Đan Mạch, công nhận quyền tự quyết của người Greenland. Trong trường hợp Greenland giành độc lập, Đan Mạch và Greenland phải bảo đảm hòn đảo tiếp tục là thành viên NATO hoặc xin gia nhập liên minh. Chính quyền Greenland khi đó sẽ tiếp nhận các quyền và nghĩa vụ của Đan Mạch theo thỏa thuận.
Căn cứ Vũ trụ Pituffik ở Greenland hồi tháng 10/2023. Ảnh: Reuters
Về thủ tục, thỏa thuận an ninh mới cần được quốc hội Đan Mạch và nghị viện Greenland thông qua, sau đó Copenhagen sẽ thông báo bằng công hàm ngoại giao cho Washington. Thỏa thuận có hiệu lực sau khi quá trình này được hoàn tất.
Tổng thống Trump mô tả thỏa thuận "có ý nghĩa to lớn với châu Âu, Mỹ cũng như Greenland". Bà Frederiksen gọi đây là thỏa thuận "bao quát hơn và tốt hơn" so với hiệp ước năm 1951, còn ông Nielsen cho rằng văn bản đã chú trọng đến "người dân Greenland và sự phát triển hòn đảo".
Các lãnh đạo châu Âu nhìn chung hoan nghênh diễn biến. Tổng thư ký NATO Mark Rutte đánh giá thỏa thuận sẽ củng cố "an ninh tập thể của liên minh và góp phần xây dựng một tương lai an toàn, ổn định hơn cho tất cả chúng ta".
Như Tâm (Theo Reuters, Washington Post, TIME)