Kramatorsk - Sloviansk: Nút thắt quyết định tương lai xung đột tại Ukraine?

Số phận của cuộc xung đột tại Ukraine có thể sẽ được định đoạt ở đây vì cụm đô thị này giữ “chốt chặn sống còn” về quân sự, chính trị và là bản lề quyết định cục diện đàm phán chấm dứt chiến tranh.

Sau hơn 4 năm rưỡi kể từ khi Nga mở chiến dịch quân sự toàn diện, chiến trường Ukraine đang bước vào giai đoạn có tính chất đặc biệt: mục tiêu quân sự trực tiếp của hai bên ngày càng hội tụ trong một không gian địa lý hẹp hơn, trong khi ý nghĩa chính trị của từng kilômét lãnh thổ lại lớn hơn trước.

Ở trung tâm của thế giằng co ấy là Kramatorsk và Sloviansk - 2 đô thị lớn cuối cùng do Ukraine kiểm soát ở phía bắc tỉnh Donetsk, đồng thời là hạt nhân của hệ thống phòng thủ đô thị mà giới phân tích phương Tây thường gọi là “vành đai pháo đài” Donbass.

Gọi đây là “trận tử chiến cuối cùng” có thể là cách diễn đạt quá tuyệt đối, bởi chiến tranh khó kết thúc chỉ bằng việc một hay hai thành phố đổi chủ. Nhưng xét trên cả 3 bình diện quân sự, chính trị và đàm phán, Kramatorsk - Sloviansk đang trở thành một trong những “nút thắt” có khả năng định hình giai đoạn tiếp theo của cuộc chiến.

Trang tin Meduza nhận định cuộc đấu quanh hai thành phố hiện mang dáng dấp của trận đánh “quyết định” đối với cuộc tranh chấp Donbass, dù chính trang này cũng lưu ý chiến tranh hoàn toàn có thể tiếp diễn sau đó.

Kramatorsk-Sloviansk: Từ “vành đai pháo đài” thành nút thắt của cuộc chiến Donbass

Tầm quan trọng đầu tiên của Kramatorsk và Sloviansk nằm ở chỗ đây không phải 2 thành phố phòng thủ biệt lập, mà là trung tâm của hệ thống đô thị - giao thông - hậu cần liên hoàn được Ukraine củng cố trong hơn một thập niên. Sloviansk, Kramatorsk, Druzhkivka và Kostiantynivka nằm trên một trục bắc - nam dài khoảng 50km, với các khu công nghiệp, đường bộ, đường sắt, sông ngòi, địa hình cao và các vành đai cây xanh tạo thành một không gian đặc biệt thuận lợi cho phòng ngự.

Báo Guardian cho biết ý tưởng xây dựng tuyến phòng thủ này đã được Ukraine hình thành từ năm 2015, sau khi xung đột Donbass bùng phát; đến cuộc chiến hiện nay, các đô thị trở thành những “pháo đài” tự nhiên khó vượt qua hơn nhiều so với địa hình đồng bằng phía tây.

Trong cấu trúc ấy, Kostiantynivka là cửa ngõ phía nam, Druzhkivka là mắt xích trung gian, còn Lyman bảo vệ hướng tiếp cận Sloviansk từ phía đông bắc. Hãng tin Reuters cuối tháng 6 ghi nhận quân Nga đã thâm nhập Kostiantynivka bằng các nhóm nhỏ; giới phân tích Ukraine được báo Le Monde của Pháp dẫn lời gọi thành phố này là “cửa ngõ” của cụm Sloviansk - Kramatorsk, bởi nếu mạng lưới hậu cần tại đây bị phá vỡ, việc tiếp tế, luân chuyển lực lượng và sơ tán thương binh trên toàn khu vực sẽ trở nên khó khăn hơn đáng kể.

Đây cũng giải thích vì sao Nga chưa nhất thiết phải ngay lập tức mở một cuộc tổng công kích theo kiểu Mariupol hay Bakhmut. Mục tiêu trước mắt có thể là làm cho hệ thống phòng thủ mất khả năng vận hành trước khi đánh trực diện vào lõi đô thị. Đánh giá chiến dịch của ISW ngày 16/8 cho thấy Nga đang gia tăng một chiến dịch đánh chặn chiến trường bằng bom lượn, UAV và các đòn tập kích vào tuyến giao thông, cầu đường và cơ sở hậu cần quanh “vành đai pháo đài”.

Hồi tháng 8, Sloviansk liên tục bị tập kích bằng bom lượn FAB-250, UAV FPV và UAV cánh cố định Molniya-2; các nguồn Nga đồng thời công bố hình ảnh được cho là hậu quả đòn đánh vào cơ sở công nghiệp ở Kramatorsk.

Ngày 13/8, một đợt không kích vào Kramatorsk và khu vực lân cận gây thương vong cho dân thường, trong khi những tuần trước đó các tuyến đường dẫn vào cụm đô thị ngày càng nằm sâu trong vùng hoạt động của UAV. Báo Le Monde mô tả, đến tháng 6, chỉ còn tuyến từ Barvinkove được coi là tương đối an toàn hơn, trong khi nhiều tuyến khác buộc phương tiện phải di chuyển dưới lưới chống UAV hoặc chạy với tốc độ cao để giảm nguy cơ bị FPV phát hiện và tấn công.

Nhưng “vành đai pháo đài” cũng là nơi địa hình có thể triệt tiêu một phần ưu thế quân số của bên tiến công. Guardian dẫn đánh giá của Viện Nghiên cứu Chiến tranh Mỹ cho rằng các yếu tố địa hình quanh cụm đô thị gần như đều có lợi cho phòng thủ; chi phí để Nga đánh chiếm toàn bộ khu vực có thể vượt xa những gì Moscow đã phải trả tại Bakhmut hoặc Pokrovsk. Một sĩ quan Ukraine được báo này phỏng vấn cho rằng chiến tranh UAV khiến việc tập trung lực lượng lớn và tiến hành các cuộc đột phá cơ giới kiểu truyền thống trở nên cực kỳ khó khăn.

Điều đó tạo nên nghịch lý của trận chiến sắp tới, đó là Kramatorsk và Sloviansk quan trọng đến mức Nga khó có thể bỏ qua, nhưng cũng khó đến mức một chiến dịch đánh chiếm trực diện có thể tiêu hao chính nguồn lực mà Moscow cần để biến thắng lợi chiến thuật thành thành quả chiến lược.

Cuộc chiến “nghìn vết cắt”: Nga muốn bẻ gãy pháo đài từ ngoài vào, Ukraine tìm cách kéo dài thời gian

Chiến trường năm 2026 không còn giống trận Severodonetsk - Lysychansk năm 2022, khi ưu thế pháo binh và khối lượng đạn khổng lồ có thể san phẳng từng khu vực rồi tạo điều kiện cho bộ binh tiến lên.

Theo phân tích của trang Meduza, UAV trinh sát, UAV tấn công, cảm biến và pháo binh hiện tạo thành một chu trình phát hiện - tấn công ngày càng khép kín. Các đơn vị phải phân tán sâu hơn, trong khi những cứ điểm lớn dễ trở thành mục tiêu của bom lượn. Hậu cần, vận chuyển đạn dược và sơ tán thương binh vì thế ngày càng trở thành bộ phận chịu áp lực lớn nhất của cả hai phía.

Với Nga, mô hình tác chiến nổi bật là đưa những tổ xung kích rất nhỏ len qua vùng xám, chiếm tầng hầm, dải cây, nhà xưởng hoặc công trình bị phá hủy, sau đó sử dụng UAV và hỏa lực để ngăn Ukraine phản kích. Hãng RIA Novosti nhìn nhận việc tạo sức ép đồng thời từ hướng Kostiantynivka, Dobropillia, Lyman và phía đông Kramatorsk có thể buộc Ukraine phân tán lực lượng, từng bước làm suy yếu cấu trúc phòng thủ của cả cụm đô thị. Cách diễn giải của truyền thông Nga thường lạc quan hơn đáng kể so với các nguồn độc lập, vì vậy những tuyên bố về mức độ kiểm soát lãnh thổ cần được đối chiếu với dữ liệu định vị và các tổ chức theo dõi chiến trường.

Nga vẫn có lợi thế quan trọng về nhân lực trên một số hướng. Một thành viên thuộc nhóm phân tích Black Bird của Phần Lan nhận xét rằng các cuộc tấn công tầm trung của Ukraine đã gây thiệt hại đáng kể cho hậu cần của Nga nhưng chưa đủ để buộc Moscow phải dừng tiến công. Nga vẫn có thể duy trì sức ép tại những khu vực được lựa chọn, cho dù tốc độ tiến quân trên nhiều phần của chiến tuyến dài khoảng 1.200km đã giảm xuống.

Tuy nhiên, khả năng Nga “đánh một trận rồi kết thúc Donbass” cũng không nên được phóng đại. ISW ghi nhận quân đội Nga tiếp tục hoạt động tiến công quanh Dobropillia, Pokrovsk và một số hướng của Donetsk nhưng không có bước tiến được xác nhận trong ngày tại nhiều khu vực. Hình ảnh định vị cũng cho thấy quân Ukraine vẫn hoạt động ở phía tây Kostiantynivka, nơi trước đó đã xuất hiện các toán thâm nhập của Nga. Nói cách khác, Nga đang ép sát và làm suy yếu hệ thống phòng thủ, nhưng khoảng cách giữa “có thể uy hiếp một thành phố” và “có thể đánh chiếm, giữ vững một cụm đô thị lớn” vẫn rất đáng kể.

Ukraine, ngược lại, đang cố gắng biến thời gian thành một loại vũ khí. Phòng thủ Kramatorsk - Sloviansk không nhất thiết đòi hỏi Kiev phải giành lại hàng nghìn km2 ngay lập tức; chỉ cần khiến Nga phải trả chi phí ngày càng cao cho mỗi bước tiến, mục tiêu chính trị của Moscow có thể trở nên khó đạt hơn. Đây là logic đã tồn tại xuyên suốt chiến tranh Donbass: giữ các đô thị không chỉ để giữ lãnh thổ, mà còn nhằm hấp thụ sức mạnh tiến công của đối phương.

Các số liệu chiến trường tháng 8 cho thấy Ukraine còn khả năng hành động chứ chưa chuyển hoàn toàn sang thế phòng thủ thụ động. Ngày 12/8, Tổng thống Volodymyr Zelensky tuyên bố lực lượng Ukraine đã giành lại 745km² trong năm 2026 trên một đoạn chiến tuyến thuộc Donetsk, Dnipropetrovsk và Zaporizhzhia; nhóm DeepState xác nhận Kiev đã khôi phục quyền kiểm soát 19 khu dân cư, đẩy lùi quân Nga ở 6 nơi khác.

Ba ngày sau, Bộ Quốc phòng Nga lại tuyên bố lực lượng của họ chiếm 19 khu dân cư trong chiến dịch mùa hè tại Dnipropetrovsk và Zaporizhzhia. Hai tập hợp số liệu trái chiều phản ánh bản chất giằng co của chiến trường hơn là một chiều hướng sụp đổ rõ ràng của bất kỳ bên nào.

Ukraine còn cố đưa cuộc chiến ra xa vùng Donbass thông qua UAV và tên lửa tầm xa nhằm vào kho nhiên liệu, căn cứ, cơ sở công nghiệp và tuyến hậu cần sâu trong lãnh thổ Nga. Al Jazeera nhận định chiến dịch tập kích cường độ cao của Kiev đã gây thiệt hại và tạo sức ép kinh tế nhất định nhưng chưa buộc Điện Kremlin phải thay đổi các điều kiện chính trị đối với việc chấm dứt chiến tranh. Đây là điểm giới hạn của chiến tranh tầm xa: phá hủy hậu cần có thể làm chậm chiến dịch trên bộ, nhưng rất khó thay thế hoàn toàn vai trò của lực lượng giữ và giành lãnh thổ.

Bởi vậy, cuộc đọ sức quanh Kramatorsk - Sloviansk có thể không diễn ra dưới hình thức một “trận Stalingrad” duy nhất. Nó nhiều khả năng là chuỗi hàng nghìn cuộc giao tranh nhỏ, những trận chiến UAV, đòn đánh hậu cần, bom lượn và các cuộc thâm nhập kéo dài nhiều tháng. Thành phố có thể bị “bao vây” về mặt hậu cần trước khi bị bao vây hoàn toàn trên bản đồ.

Nếu “vành đai pháo đài” rung chuyển, bàn đàm phán cũng sẽ thay đổi

Ý nghĩa lớn nhất của Kramatorsk và Sloviansk cuối cùng không nằm ở bản thân 2 đô thị, mà ở giá trị của chúng trên bàn thương lượng. Nga khẳng định lập trường hòa bình cơ bản không thay đổi so với năm 2024: Ukraine phải rút quân khỏi toàn bộ Donetsk, Luhansk, Zaporizhzhia và Kherson mà Moscow tuyên bố sáp nhập, đồng thời từ bỏ mục tiêu gia nhập NATO. Kiev bác bỏ yêu cầu này và coi việc công nhận thay đổi biên giới bằng vũ lực là không thể chấp nhận.

Riêng Donbass đã trở thành bài toán đặc biệt nhạy cảm. Trong cuộc trả lời phỏng vấn với hãng tin Reuters hồi tháng 3, ông Zelensky nói Mỹ từng gắn đề xuất bảo đảm an ninh với việc Ukraine từ bỏ vùng Donbass; nhà lãnh đạo Ukraine cho rằng việc rút khỏi hệ thống công sự hiện hữu sẽ tạo ra rủi ro an ninh nghiêm trọng trong tương lai. Đến ngày 11/8, Kiev tiếp tục chuyển cho phía Mỹ một số đề xuất mới nhằm chấm dứt chiến tranh, nhưng nội dung cụ thể chưa được công bố và tiến trình ngoại giao vẫn chưa tạo ra một bước ngoặt.

Từ góc nhìn của Nga, kiểm soát Kramatorsk và Sloviansk sẽ giúp nước này biến yêu sách về toàn bộ Donbass từ một đòi hỏi chính trị thành một thực tế gần như hoàn tất trên chiến trường. Điều đó có thể củng cố lập luận của Điện Kremlin rằng việc kéo dài chiến tranh chỉ khiến Ukraine tiếp tục mất lãnh thổ và tạo thêm sức ép đối với Kiev cũng như các đối tác phương Tây phải chấp nhận một thỏa thuận dựa trên tương quan lực lượng mới.

Ngược lại, nếu Ukraine giữ được cụm đô thị trong một thời gian dài và khiến tốc độ tiến quân Nga gần như dừng lại, phép tính sẽ thay đổi theo hướng khác. Moscow khi ấy sẽ phải cân nhắc liệu chi phí bổ sung về quân số, kinh tế và thời gian để chiếm phần còn lại của Donetsk có còn tương xứng với lợi ích đạt được hay không. Đây chính là lý do Meduza cho rằng cuộc chiến Kramatorsk-Sloviansk mang ý nghĩa đặc biệt: hòa bình trở nên khả dĩ hơn khi một bên đạt được mục tiêu hoặc khi cả hai nhận ra mục tiêu ấy không thể đạt được với mức giá chấp nhận được.

Dẫu vậy, sẽ là sai lầm nếu suy diễn rằng mất Kramatorsk và Sloviansk đồng nghĩa với “số phận Ukraine đã được định đoạt”. Phía Tây của vành đai đô thị vẫn còn một không gian chiến lược rộng lớn; Nhà nước Ukraine, lực lượng vũ trang, năng lực sản xuất UAV - tên lửa và sự hỗ trợ từ bên ngoài sẽ không tự động biến mất sau một thất bại tại vùng.

Ngược lại, ngay cả khi Nga kiểm soát toàn bộ tỉnh Donetsk, những vấn đề lớn hơn như Kherson, Zaporizhzhia, bảo đảm an ninh cho Ukraine, NATO, trừng phạt Nga, tái thiết và cơ chế giám sát một thỏa thuận, vẫn chưa được giải quyết. Lập trường mà Điện Kremlin tái khẳng định cuối tháng 6 vừa qua cũng cho thấy yêu sách của Nga không giới hạn ở riêng Donetsk.

Nhưng nếu hiểu “tương lai Ukraine” là vị thế chiến lược của Kiev sau chiến tranh, thì Kramatorsk - Sloviansk thực sự có thể trở thành một trong những nơi định hình tương lai ấy. Giữ được hai thành phố đồng nghĩa với việc Ukraine chứng minh rằng Nga chưa thể dùng sức mạnh quân sự để áp đặt toàn bộ yêu sách lãnh thổ. Việc mất chúng có thể đẩy Kiev vào thế thương lượng khó khăn hơn nhiều và khiến áp lực về một thỏa hiệp lãnh thổ gia tăng.

Ở chiều ngược lại, Nga đang đặt một phần rất lớn uy tín chiến lược của mình vào Donbass. Sau Bakhmut, Avdiivka, Pokrovsk và cuộc chiến kéo dài quanh Kostiantynivka, Kramatorsk - Sloviansk là thử thách ở quy mô lớn hơn: cụm đô thị dày đặc công trình, được bảo vệ bằng UAV, cảm biến, công sự và hệ thống hậu cần đã thích nghi với chiến tranh hiện đại. Nếu Nga không thể vượt qua nút thắt này dù tiếp tục duy trì ưu thế về hỏa lực và nhân lực tại một số hướng, chính giới hạn của sức mạnh quân sự Nga cũng sẽ trở thành một dữ kiện mới trên bàn đàm phán.

Vì thế, đến lúc này, cách chính xác hơn không phải là khẳng định Kramatorsk và Sloviansk chắc chắn sẽ là trận chiến cuối cùng, mà là coi đây như phép thử chiến lược lớn nhất còn lại ở Donbass. Những trận bom lượn vào Sloviansk, các cuộc thâm nhập quanh Kostiantynivka, cuộc đấu UAV trên các tuyến đường vào Kramatorsk và những đòn đánh hậu cần sâu trong hậu phương đối phương đều đang phục vụ cùng một mục tiêu: khiến bên kia tin rằng tiếp tục chiến đấu sẽ đắt hơn thỏa hiệp.

Cuộc xung đột quân sự Nga - Ukraine hiện nay vì thế có thể không được “quyết định” tại Kramatorsk và Sloviansk theo nghĩa một trận đánh duy nhất phân định thắng - thua. Nhưng chính tại “chảo lửa” này, câu hỏi quan trọng nhất của cuộc chiến có thể nhận được câu trả lời rõ ràng hơn: Nga có đủ khả năng quân sự để biến yêu sách về Donbass thành hiện thực, hay Ukraine có đủ sức biến phần lãnh thổ còn lại thành cái giá mà Moscow không muốn tiếp tục trả?

Khi câu trả lời ấy xuất hiện, cán cân trên chiến trường sẽ chuyển thành cán cân trên bàn đàm phán. Và đó mới là lý do Kramatorsk - Sloviansk có thể trở thành nơi định hình không chỉ tương lai Donbass, mà cả hình hài của một trật tự thế giới thời hậu chiến tại Ukraine.