Tiễn đưa các anh về nơi an nghỉ

Từ những dấu vết mờ nhạt của nghĩa địa Chí Hòa cũ cho đến những di vật mang tên tuổi liệt sĩ, đó là một hành trình thể hiện đạo lý "uống nước nhớ nguồn" sâu sắc của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân TP.HCM.

ẢNH: NGỌC DƯƠNG

Những manh mối lịch sử

Công viên Lê Thị Riêng (số 875 Cách Mạng Tháng Tám, P.Hòa Hưng, TP.HCM) từng là một phần thuộc khu nghĩa địa Đô Thành, còn gọi là nghĩa địa Chí Hòa. Từ năm 1995, TP.HCM đã tiếp nhận thông tin nhân chứng về những rãnh mộ tập thể tại đây. Tuy nhiên, sau nhiều lần giải tỏa, cải tạo, các mốc cũ không còn nguyên trạng, khiến việc xác định vị trí gặp nhiều khó khăn.

Từ tháng 11.2018 - 5.2026, nhóm nghiên cứu do KTS Nguyễn Xuân Thắng chủ trì nỗ lực xây dựng hồ sơ định vị các rãnh mộ. Ảnh hiện trường, bản đồ, tài liệu quân sự và thông tin giải tỏa nghĩa địa được đối chiếu để phục dựng không gian chôn cất các liệt sĩ. Một dấu mốc quan trọng là hình ảnh tháp nước và những dãy nhà trong ảnh tư liệu, được so sánh với khu vực cư xá Bắc Hải. Trong đó, bức ảnh do hãng thông tấn AP công bố cùng tài liệu liên quan giúp xác định thời điểm chôn cất ngày 12.2.1968. Những dấu hiệu trong ảnh dần dần có thể đặt lên bản đồ hiện trạng.

ẢNH: NGỌC DƯƠNG

Công việc không chỉ dừng lại ở nhận diện một công trình quen thuộc. Nhóm nghiên cứu phải so sánh hướng chụp, địa hình, những vết đào và vị trí các vật chuẩn để kiểm tra liệu các bức ảnh có ghi lại cùng một sự việc hay không. Riêng quá trình chứng minh 3 ảnh hiện trường được chụp tại khu nghĩa địa cũ kéo dài khoảng 4 năm. Các lớp bản đồ và ảnh qua nhiều thời kỳ tiếp tục được nắn chỉnh, chuyển đổi tọa độ, chồng xếp. Song song đó, lời kể của những người từng sống gần nghĩa địa, chứng kiến cuộc chôn cất cũng được đưa vào đối chiếu. Mỗi nguồn thông tin bổ sung một phần, giúp thu hẹp khu vực nghi vấn.

ĐỒ HOẠ: UYỂN NHI

Ngày 8.6.2026, hội thảo do Ban Chỉ đạo 515 quốc gia tổ chức xác định có đủ cơ sở lịch sử, khoa học, pháp lý và thực tiễn để khảo sát chuyên sâu, tìm kiếm, khai quật tại công viên Lê Thị Riêng. Hành trình nghiên cứu bước sang giai đoạn kiểm chứng dưới lòng đất.

Chiến dịch khai quật lịch sử

Sáng 15.6.2026, Bộ Tư lệnh TP.HCM phối hợp các đơn vị chuyên môn khảo sát tại 3 khu vực trọng điểm. Nhóm khảo sát huy động 12 người, 2 máy radar xuyên đất và một máy đo ảnh điện, kết hợp thông tin địa tầng để tìm những vị trí bất thường.

PGS-TS Lê Văn Anh Cường, Trưởng bộ môn Vật lý địa cầu, Trường ĐH Khoa học tự nhiên, khi đó lưu ý tín hiệu bất thường chưa đủ khẳng định có hài cốt dưới lòng đất. Đường ống, công trình cũ hay một hố sụt cũng có thể tạo tín hiệu khác biệt. Vì thế, kết quả thiết bị phải được đối chiếu với tư liệu và kiểm tra thực địa. Sự thận trọng ấy giúp xác định hướng đào, hạn chế việc tìm kiếm dàn trải trong công viên có cây xanh, hồ nước và nhiều công trình khác. Lực lượng công binh cũng tiến hành dò tìm vật nổ, bảo đảm điều kiện an toàn trước khi bàn giao mặt bằng.

Ngày 23.6, công tác đào thăm dò bắt đầu. Báo cáo tại lễ triển khai sau đó cho biết qua 2 ngày thăm dò cuối tháng 6, lực lượng phát hiện rãnh chôn dài khoảng 25 m, rộng khoảng 3 m, bước đầu tìm thấy 5 hài cốt cùng tấm tăng bộ đội và nhiều kỷ vật. Ngày 6.7, lễ triển khai tìm kiếm, quy tập chính thức được tổ chức, mở đầu giai đoạn khai quật diện rộng. Khi đó, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng yêu cầu thực hiện nhiệm vụ khoa học, an toàn, bảo vệ những dấu vết có thể giúp xác định danh tính. "Sứ mệnh này sẽ vẫn tiếp tục được triển khai cho đến quy tập đầy đủ hài cốt các liệt sĩ", Thủ tướng nhấn mạnh.

Đến ngày 7.7, tổng số hài cốt được quy tập là 11; ngày 10.7 tăng lên 29. Phạm vi tìm kiếm được mở rộng theo rãnh mộ. Trong các báo cáo đầu tiên, hài cốt riêng lẻ và những phần hài cốt tập thể chưa bóc tách được thống kê riêng. Khi lực lượng chuyên môn tiếp tục phân tách, số liệu từng bước được cập nhật. Ngày 27.7, tổng số hài cốt được quy tập là 125. Ngày 29.7, con số tăng lên 150, gồm 128 hài cốt riêng lẻ và 22 hài cốt tại 4 vị trí mộ tập thể. Sang ngày 8.8, đã có 245 hài cốt được tìm thấy, trong đó 28 hài cốt tại 7 vị trí mộ tập thể.

Bước sang tháng 8, công tác tìm kiếm tập trung mạnh tại khu B, nơi có lượng đất đắp lớn từ quá trình cải tạo công viên. Để tiếp cận các vị trí nghi vấn, lực lượng tìm kiếm phải đào, vận chuyển hàng trăm mét khối đất mỗi ngày. Máy cuốc, xe ben, xe tải được huy động phục vụ xử lý đất. Có ngày, phương tiện xe ủi được bổ sung để san gạt, mở rộng mặt bằng. Ngày 26.8, khối lượng đất xử lý vượt 1.000 m³; lực lượng quy tập thêm 17 hài cốt, nâng tổng số lên 511.

Trước đó, ngày 14.8 đánh dấu việc tổ chức tìm kiếm đồng thời tại khu A và khu B. Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung, Chính ủy Bộ Tư lệnh TP.HCM, cho biết các cán bộ, chiến sĩ được chia ca để mở rộng phạm vi nhưng vẫn bảo đảm an toàn, thận trọng.

Thời tiết giữa mùa mưa, lúc nắng gay gắt, lúc mưa lớn, ảnh hưởng đến công việc. Nhà bạt được lắp tại khu B; bia tưởng niệm tại khu A được di dời để tạo thêm mặt bằng tìm kiếm. Đến cuối ngày 31.8, tổng số hài cốt được quy tập là 553. Các di vật tiếp tục được thu nhận, gìn giữ để phục vụ xác minh. Trong dịp Quốc khánh 2.9, cán bộ, chiến sĩ vẫn tiếp tục nhiệm vụ. Những phần đất cần xử lý và các vị trí nghi có hài cốt tiếp tục được kiểm tra, mở rộng.

Một phát hiện quan trọng xuất hiện vào chiều 8.9: Đội K74 tìm thấy rãnh chôn số 2 tại khu A, bước đầu ghi nhận 4 hài cốt. Rãnh nằm so le về phía trái rãnh số 3, theo hướng nhìn từ đường Cách Mạng Tháng Tám vào công viên. Phát hiện này giúp đối chiếu thêm với sơ đồ, tài liệu và tìm hiểu cách bố trí các rãnh chôn. Lực lượng ghi nhận vị trí, hướng nằm, tầng chôn và dấu vết liên quan; mở rộng từng phần để tránh bỏ sót hài cốt, di vật.

Đến hết ngày 9.9, tổng số quy tập là 605 hài cốt; ngày 17.9 tăng lên 663. Những ngày sau, kết quả có lúc chỉ thêm một hài cốt. Việc rà soát vẫn tiếp diễn tại các vị trí đang mở rộng, với khối lượng đất xử lý hằng ngày lên tới hàng trăm mét khối. Cuối tháng 9, tại khu B tiếp tục có thêm phát hiện. Ngày 29.9, lực lượng quy tập 6 hài cốt; ngày 30.9 thêm 10 hài cốt, đưa tổng số lên 682. Ngày 1.10, thêm 19 hài cốt được tìm thấy, nâng kết quả lên 701. Đến hết ngày 3.10, tổng số là 713, gồm 680 hài cốt riêng lẻ và 33 hài cốt tại 8 vị trí mộ tập thể. Ngày 14.10, số hài cốt liệt sĩ được thông báo an táng là 731, gồm 698 hài cốt riêng lẻ và 33 hài cốt an táng chung trong một phần mộ tập thể.

Xúc động khoảnh khắc giải mã danh tính

Phía sau những báo cáo tiến độ là quá trình tìm kiếm đầy thận trọng và kiên nhẫn. Máy móc giúp di chuyển lớp đất phía trên; khi có dấu hiệu hài cốt, di vật, lực lượng chuyên trách chuyển sang bóc tách thủ công. Tại hiện trường, các đội quy tập phối hợp công binh, quân y, pháp y, cán bộ bản đồ và lực lượng số hóa để công việc nối tiếp từ xác định vị trí, mở đất đến thu nhận hài cốt, bảo quản di vật và hoàn thiện hồ sơ. Các đội K70, K71, K72, K73, K74 của Quân khu 7 cùng tham gia nhiệm vụ, đưa kinh nghiệm tìm kiếm, quy tập ở nhiều địa bàn vào cuộc khai quật giữa lòng đô thị.

Ngày 17.7, khi đến thăm lực lượng làm nhiệm vụ tại công viên Lê Thị Riêng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh việc tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính liệt sĩ là trách nhiệm lớn lao đối với những người đã hy sinh. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đánh giá cao cách kết hợp tư liệu trong nước, quốc tế, nhân chứng và khoa học để tìm lại dấu tích. Từ thực tiễn tại công viên Lê Thị Riêng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề nghị nghiên cứu, tổng kết và nhân rộng cách làm, tiếp tục tìm kiếm tại những địa điểm khác còn hài cốt liệt sĩ.

Một trong những nhiệm vụ song song và quan trọng nhất bên cạnh việc đào tìm là công tác pháp y, lấy mẫu sinh phẩm và lưu trữ di vật. Tổ công tác gồm các bác sĩ thuộc Trung tâm Pháp y TP.HCM và chuyên gia Bộ Tư lệnh TP.HCM luôn túc trực tại hiện trường. Khi hài cốt được đưa lên, ngay lập tức được làm sạch, mã hóa dữ liệu, ghi chép tọa độ và lấy mẫu ADN, sau đó bọc cẩn thận, đặt vào tiểu quách, quàn trang trọng, phủ cờ Tổ quốc.

Bên cạnh đó, trong số hàng trăm hài cốt được tìm thấy, có gần 300 trường hợp có di vật kèm theo. Đó là những chiếc nhẫn vàng, lọ dầu gió, vỏ đạn, bút viết có khắc chữ còn lờ mờ. Đặc biệt, qua giải mã phiên hiệu từ di vật, lực lượng chức năng đã xác định được phiên hiệu đơn vị 962 (tức Đại đội 2, Tiểu đoàn 1 Long An).

Một trong những dấu ấn đặc biệt xúc động trong hành trình tìm kiếm, xác định danh tính liệt sĩ là việc định danh được liệt sĩ Huỳnh Văn Quên - người đã tham gia chiến đấu ngoan cường tại khu vực cầu Chữ Y trong đợt 1 Tổng tiến công Mậu Thân 1968. Tại chương trình Sao sáng dẫn đường tối 26.7, kết quả xác minh hồ sơ được công bố, làm sáng tỏ sự sai lệch tên gọi trước đó. Những kỷ vật gồm bút bi, lược, ví, chai dầu gió cùng hồ sơ được trao lại cho gia đình. Từ thành quả này thắp lên tia hy vọng cho hành trình ghép nối ADN liệt sĩ với thân nhân, giúp các anh sớm được trả lại đầy đủ họ tên.

Ngoài ra, vẫn còn đó những gia đình tiếp tục chờ đợi. Ngày 18.7, ông Lê Chí Công, con trai út liệt sĩ Lê Thị Riêng, đến thắp hương tại công viên mang tên mẹ. Theo thông tin gia đình có được, liệt sĩ Lê Thị Riêng được chôn trong mộ tập thể ở nghĩa địa Chí Hòa nhưng vị trí chưa được xác định. Ông Công mong cuộc tìm kiếm sẽ đưa được nhiều liệt sĩ trở về, trong đó có mẹ mình. Niềm hy vọng của người con gắn với từng bước khảo sát, quy tập và xác minh đang được thực hiện tại đây.

Hành trình quy tập 731 hài cốt liệt sĩ tại công viên Lê Thị Riêng không chỉ là một nhiệm vụ quân sự đơn thuần mà còn là bản anh hùng ca về lòng biết ơn. Dù 58 năm đã trôi qua, thân xác các anh có hòa vào bùn đất nhưng lịch sử và nhân dân chưa bao giờ lãng quên. Sáng nay 14.10, cả TP.HCM sẽ nghiêng mình tiễn đưa 731 người con ưu tú ấy về với nghĩa trang liệt sĩ, khép lại một chương bi tráng và vô cùng tự hào của vùng đất Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định kiên trung.

Xúc động "Khúc tri ân"

Tối 13.10, chương trình nghệ thuật đặc biệt "Khúc tri ân" diễn ra trong không gian thiêng liêng tại công viên văn hóa Lê Thị Riêng (P.Hòa Hưng, TP.HCM), nhằm tri ân sâu sắc các anh hùng liệt sĩ trước giờ phút đưa hài cốt các anh về an nghỉ tại Nghĩa trang Liệt sĩ TP.HCM.

ẢNH: NGỌC DƯƠNG

Chương trình do Thành ủy, UBND TP.HCM, Ban Chỉ đạo 515 chỉ đạo và Sở VH-TT TP.HCM chủ trì. Tham dự có đại tướng Nguyễn Trọng Nghĩa, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư T.Ư Đảng, Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị QĐND VN; bà Phạm Thị Thanh Trà, Phó thủ tướng Chính phủ, Trưởng ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ; bà Trương Mỹ Hoa, nguyên Phó chủ tịch nước.

Cùng dự có thượng tướng Nguyễn Văn Gấu, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng; thượng tướng Đặng Hồng Đức, Thứ trưởng Bộ Công an; Thứ trưởng Bộ Nội vụ Cao Huy; trung tướng Trần Vinh Ngọc, Chính ủy Quân khu 7; bà Hà Thị Nga, Phó chủ tịch, Tổng thư ký Ủy ban T.Ư MTTQ VN; ông Võ Văn Minh, Chủ tịch HĐND TP.HCM; ông Nguyễn Phước Lộc, Phó bí thư Thành ủy, Chủ tịch Ủy ban MTTQ VN TP.HCM; anh Nguyễn Minh Triết, Ủy viên dự khuyết T.Ư Đảng, Bí thư Thường trực T.Ư Đoàn, Chủ tịch T.Ư Hội Sinh viên VN.

"Khúc tri ân" được dàn dựng công phu thành 3 chương: Mậu Thân 1968, Mệnh lệnh từ trái tim và Viết tiếp lời non sông, với hàng loạt ca khúc cách mạng đi cùng năm tháng. Điểm nhấn chạm đến trái tim khán giả là phần giao lưu cùng bác sĩ Trần Văn Bản - cựu quân y 82 tuổi dãi nắng dầm mưa đồng hành tìm kiếm hài cốt đồng đội.