Chiều 14/10 tại Đà Nẵng đã diễn ra Lễ trao Giải thưởng Khoa học ASEAN-Hoa Kỳ dành cho Nữ giới (ASEAN-U.S. Science Prize for Women) năm 2026. Lễ trao giải diễn ra trong khuôn khổ phiên toàn thể Hội nghị lần thứ 90 Ủy ban ASEAN về Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo (COSTI-90).
Tại Lễ trao giải, Phó Giáo sư, Tiến sỹ Hà Thị Thanh Hương của Việt Nam giành Giải Nhất ở hạng mục giữa sự nghiệp (Mid-Career). Giải vinh danh tại hạng mục này thuộc về Tiến sỹ Latifah Nurahmi của Indonesia.
Phó Giáo sư, Tiến sỹ Hà Thị Thanh Hương từng tốt nghiệp thủ khoa ngành Công nghệ Sinh học tại Trường Đại học Khoa học tự nhiên. Sau đó, bà tốt nghiệp tiến sĩ tại Đại học Stanford (Mỹ) trước khi trở về Việt Nam. Phó Giáo sư, Tiến sỹ Hà Thị Thanh Hương hiện là Trưởng Bộ môn Kỹ thuật mô và Y học tái tạo, Khoa Kỹ thuật Y sinh, Trường Đại học Quốc tế, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.
Ở hạng mục cao cấp (Senior), Tiến sỹ Joanne Ngeow của Singapore giành Giải Nhất và Tiến sỹ Wai Yie Leong của Malaysia nhận giải vinh danh. Đây là những nhà khoa học được lựa chọn vào vòng chung khảo khu vực của giải thưởng năm nay.
Giải thưởng Khoa học ASEAN-Hoa Kỳ dành cho Nữ giới được thành lập năm 2014 trong khuôn khổ Ủy ban ASEAN về Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo.
Qua các năm, giải thưởng không chỉ hướng tới việc ghi nhận những thành tựu khoa học nổi bật mà còn thúc đẩy sự tham gia của phụ nữ trong các lĩnh vực khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học (STEM). Đây cũng là một cơ chế hợp tác khoa học, công nghệ giữa ASEAN và Hoa Kỳ, với sự tham gia của khu vực tư nhân.
Đối tượng dự giải là các nhà khoa học nữ có bằng tiến sỹ trong lĩnh vực khoa học ứng dụng, mang quốc tịch một trong 11 quốc gia ASEAN. Các ứng viên được xem xét ở hai nhóm: giữa sự nghiệp dành cho người từ 45 tuổi trở xuống, và cấp cao dành cho người từ 46 tuổi trở lên.
Quy trình xét chọn được triển khai từ cấp quốc gia đến cấp khu vực. Mỗi quốc gia lựa chọn một ứng viên chung khảo ở mỗi hạng mục. Hội đồng khu vực tiếp tục chọn hai ứng viên cho mỗi hạng mục tham gia vòng thuyết trình kéo dài 5 phút.
Cơ cấu đánh giá thể hiện định hướng của giải thưởng khi dành 50 điểm cho thành tích khoa học xuất sắc, 25 điểm cho vai trò dìu dắt phụ nữ trong STEM và 25 điểm cho hợp tác, tác động khu vực. Như vậy, năng lực nghiên cứu không phải là tiêu chí duy nhất; khả năng hỗ trợ thế hệ nữ khoa học kế cận và đóng góp cho cộng đồng khoa học ASEAN cũng được coi trọng.
Theo số liệu tổng kết giai đoạn 2014-2024, giải thưởng đã tiếp nhận 418 hồ sơ từ 10 quốc gia, với 23 người được trao giải và tổng giá trị giải thưởng đạt 240.000 USD. Việt Nam từng có nhà khoa học đoạt giải là Tiến sỹ Nguyễn Thị Hiệp vào năm 2017.
Những kết quả này cho thấy giải thưởng là một kênh ghi nhận đóng góp của các nhà khoa học nữ trong khu vực, đồng thời tạo cơ hội thúc đẩy kết nối, chia sẻ kinh nghiệm và hợp tác nghiên cứu giữa các quốc gia ASEAN.
Điểm nhấn của giải thưởng năm 2026 là chủ đề “AI for Advancing Inclusive and Resilient Healthcare in ASEAN”, tạm dịch là “AI vì hệ thống y tế bao trùm và có khả năng chống chịu tại ASEAN”.
Chủ đề hướng sự quan tâm vào khả năng ứng dụng trí tuệ nhân tạo để giải quyết những vấn đề đặt ra đối với hệ thống y tế trong khu vực. Các định hướng nghiên cứu bao gồm chẩn đoán hình ảnh, y học cá thể hóa, công bằng y tế, phát triển thuốc, y tế số, ứng phó đại dịch và sức khỏe tâm thần.
Việc lựa chọn AI trong y tế làm chủ đề cho thấy định hướng gắn hoạt động nghiên cứu khoa học với những thách thức thực tiễn. Trong khuôn khổ giải thưởng, các nhà khoa học được khuyến khích phát triển những hướng nghiên cứu có khả năng đóng góp vào việc nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe, mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ y tế và tăng cường năng lực ứng phó của hệ thống y tế.
Định hướng này cũng đặt nghiên cứu ứng dụng trong mối liên hệ với nhu cầu phát triển chung của ASEAN. Thay vì chỉ ghi nhận kết quả nghiên cứu riêng lẻ, giải thưởng chú trọng khả năng tạo ra tác động rộng hơn thông qua hợp tác khu vực, chia sẻ tri thức và phát triển các giải pháp phù hợp với những vấn đề mà nhiều quốc gia cùng đối mặt.
Giải thưởng đồng thời khuyến khích các nhà khoa học nữ chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ thế hệ kế cận và mở rộng hợp tác xuyên quốc gia. Với cơ chế đánh giá dành một nửa tổng số điểm cho vai trò dìu dắt phụ nữ trong STEM cùng hợp tác và tác động khu vực, chương trình nhấn mạnh rằng phát triển khoa học cần gắn với xây dựng cộng đồng nghiên cứu có khả năng kết nối và phát triển lâu dài.
Trong bối cảnh đó, Giải thưởng Khoa học ASEAN - Hoa Kỳ dành cho Nữ giới năm 2026 là một hoạt động cụ thể nhằm ghi nhận đóng góp của các nhà khoa học nữ, khuyến khích nghiên cứu ứng dụng và tăng cường kết nối giữa các nhà khoa học trong khu vực.
Việc Tiến sỹ Hà Thị Thanh Hương giành giải nhất hạng mục giữa sự nghiệp tiếp tục bổ sung đại diện Việt Nam vào danh sách các nhà khoa học được vinh danh. Đồng thời, chủ đề AI trong y tế của năm nay cho thấy mối liên hệ giữa việc tôn vinh thành tựu nghiên cứu và định hướng giải quyết các thách thức chung của ASEAN.
Thông qua các chương trình hợp tác và cơ chế ghi nhận như giải thưởng, ASEAN hướng tới phát huy nguồn lực khoa học, thúc đẩy vai trò của phụ nữ trong STEM và tăng cường hợp tác xuyên quốc gia. Đây cũng là những nội dung gắn với định hướng xây dựng nền tảng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo theo Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị phục vụ các mục tiêu phát triển của khu vực trong giai đoạn mới./.
(Vietnam+)