TP HCM đang chống ngập đến đâu?

Những trận mưa lớn từ cuối tháng 9 đến đầu tháng 10 khiến hàng loạt tuyến đường ở TP HCM ngập sâu, giao thông rối loạn. Riêng chiều 30/9, đường Phan Huy Ích, phường Tân Sơn (quận Tân Bình cũ), ngập trên đoạn dài 800 m, sâu gần một mét, theo Trung tâm Quản lý giao thông và hạ tầng kỹ thuật thuộc Sở Xây dựng.

Chị Phương Thanh, 33 tuổi, sống tại chung cư Phúc Yên 1, cho biết tuyến đường thường ngập khi mưa lớn, nhưng chưa bao giờ nghiêm trọng như hôm đó. "Nước ngập ngang hông người lớn khiến tôi phải gửi xe bên ngoài rồi đi bộ về nhà", chị nói.

Theo Sở Xây dựng, Phan Huy Ích nằm ở nơi giao nhau của nhiều lưu vực nhỏ, phần lớn nước chảy vào kênh Hy Vọng rồi thoát ra Tham Lương - Bến Cát. Tuy nhiên, cống cũ, kích thước nhỏ, còn kênh xuống cấp, bị lấn chiếm và phải nhận nước từ nhiều tuyến đường nên thường quá tải.

Tình trạng thiếu liên thông không chỉ xảy ra tại Phan Huy Ích. Sở Xây dựng nhìn nhận mạng lưới thoát nước thành phố được đầu tư qua nhiều thời kỳ, theo tiêu chuẩn khác nhau, trong khi nhiều điểm ngập được xử lý riêng lẻ theo khu vực hoặc địa giới hành chính.

Toàn thành phố sau sáp nhập hiện có khoảng 159 điểm ngập thường xuyên, trong đó 76 điểm thuộc TP HCM cũ, gồm cả mức nặng, vừa và nhẹ, còn lại ở Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu trước hợp nhất. Trên toàn địa bàn, 50 điểm được xác định ngập nặng.

Đã giảm ngập, nhưng hệ thống chưa đồng bộ

Theo tổng kết của Sở Xây dựng về chương trình chống ngập ở TP HCM trước khi sáp nhập, năm 2008 TP HCM cũ có 126 tuyến đường trục chính ngập do mưa và 95 tuyến ngập do triều. Hơn 80% số tuyến trong danh sách này đã được xử lý. Các dự án cải tạo kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè, Tân Hóa - Lò Gốm góp phần giải quyết nhiều điểm ngập.

Tuy nhiên, nhiều điểm đã nằm trong kế hoạch xóa ngập đến nay vẫn còn, như Nguyễn Văn Khối, Phan Huy Ích, Lê Văn Lương, Trần Xuân Soạn.

Đến nay, toàn thành phố có khoảng 7.200 km cống thoát nước, 319.000 hầm ga, gần 1.700 cửa xả, hơn 500 van ngăn triều cùng hệ thống cống kiểm soát triều, đê bao ven sông. Gần 1.000 km kênh rạch đóng vai trò là các trục thoát nước tự nhiên.

Phần lớn hạ tầng tập trung ở TP HCM cũ, chủ yếu được đầu tư theo hai quy hoạch về thoát nước và thủy lợi, thường gọi là quy hoạch 752 và 1547. Quy hoạch 752 phát triển mạng lưới cống, cải tạo kênh rạch bên trong đô thị; quy hoạch 1547 xây dựng đê bao, cống kiểm soát triều. Hai hệ thống phải kết nối để vừa ngăn nước triều từ sông tràn vào, vừa bảo đảm nước mưa trong đô thị có đường thoát.

PGS. TS Nguyễn Phú Quỳnh, Phó viện trưởng Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam, cho biết trước năm 2008, thành phố chủ yếu "ngập ở đâu, chống ở đó", sau đó dần chuyển sang kiểm soát theo lưu vực. Tuy nhiên, nhiều công trình chậm hoàn thành khiến hiệu quả chưa đạt kỳ vọng, điển hình là dự án ngăn triều 10.000 tỷ đồng khởi công năm 2016 nhưng chưa vận hành.

TS Nguyễn Hữu Nguyên, Hội Quy hoạch phát triển đô thị TP HCM, cho rằng hạ tầng còn chịu sức ép từ đô thị hóa và diễn biến mưa, triều. Ông dẫn thông số thiết kế cống chính trước đây với lượng mưa khoảng 85 mm trong ba giờ, đỉnh triều 1,32 m. Những năm gần đây, lượng mưa trong ba giờ thường vượt 100 mm, còn triều tại Phú An nhiều đợt đạt 1,75 m.

Riêng tại Phan Huy Ích, lượng mưa ghi nhận 79 mm chỉ trong 45 phút, vượt mức mưa thiết kế cho ba giờ. Mưa dồn dập càng gây áp lực lên hệ thống cống cũ và kênh tiếp nhận vốn thường quá tải.

Theo ông Nguyên, bêtông hóa làm giảm khả năng thấm nước tự nhiên. Nước trên đường phải qua miệng thu, cống nhánh, cống chính, kênh rạch rồi mới ra sông. Nhiều tuyến cống cũ, nhỏ, bị rác cản trở hoặc thiếu kết nối khiến nước không kịp thoát.

"Điều này lý giải vì sao các khu vực như Gò Vấp, Thủ Đức cũ địa hình cao nhưng vẫn thường xuyên ngập", ông nói.

Theo Phó giám đốc Sở Xây dựng Lê Ngọc Linh, sau sáp nhập, địa hình và chế độ thủy văn khác biệt giữa ba khu vực khiến bài toán chống ngập phức tạp hơn, cùng tác động của mưa cực đoan, triều cường, nước biển dâng và sụt lún.

Thành phố hiện được chia thành 23 lưu vực thoát nước chính, làm cơ sở quản lý liên vùng. Đây là những khu vực có nước tập trung về cùng hệ thống tiêu thoát, không nhất thiết trùng địa giới hành chính. Việc xử lý phải xét cả đường đi của nước thay vì chỉ cải tạo nơi đang ngập.

87 dự án dự kiến hoàn thành đến năm 2030

Theo kế hoạch UBND TP HCM vừa ban hành, giai đoạn 2026-2030, thành phố dự kiến hoàn thành 87 dự án, tổng vốn khoảng 142.341 tỷ đồng, xử lý 50 điểm ngập nặng. Mục tiêu này chưa đồng nghĩa toàn bộ 159 điểm ngập sẽ được giải quyết vào năm 2030.

Giai đoạn 2026-2027, thành phố đặt mục tiêu hoàn thành 54 dự án, vốn hơn 69.348 tỷ đồng, xử lý 33 điểm. Riêng năm nay, ba vị trí dự kiến được giải quyết gồm đường Phan Văn Hớn, Bình Quới thuộc TP HCM cũ và khu vực quốc lộ 51 - Huỳnh Thúc Kháng thuộc Bà Rịa - Vũng Tàu cũ.

Các công trình trọng tâm gồm dự án ngăn triều 10.000 tỷ đồng, cải tạo kênh Tham Lương - Bến Cát, Xuyên Tâm, Văn Thánh và hệ thống thoát nước tại nhiều khu vực. Riêng dự án ngăn triều gồm 6 cống lớn và đê bao ven sông Sài Gòn, có phạm vi bảo vệ khoảng 570 km2, góp phần xử lý 8 điểm ngập do triều khi vận hành.

Giai đoạn 2028-2030, thành phố dự kiến hoàn thành 33 dự án còn lại, vốn gần 73.000 tỷ đồng, xử lý 17 điểm ngập nặng. Hệ thống đê bao, cống kiểm soát triều, trạm bơm sẽ được đầu tư khép kín; mạng lưới thoát nước được cải tạo theo tiêu chuẩn mới.

Thành phố còn lên kế hoạch phát triển hồ điều tiết, khôi phục không gian trữ nước, triển khai khoảng 43 dự án di dời nhà ven kênh, cải tạo dòng chảy và không gian công cộng. Dữ liệu mưa, triều, mực nước theo thời gian thực sẽ hỗ trợ vận hành hệ thống, cùng các giải pháp hạn chế sụt lún.

Phạm vi được bảo vệ trước triều cường không đồng nghĩa hết ngập do mưa nếu hệ thống tiêu thoát bên trong chưa đáp ứng. Với dự án ngăn triều 10.000 tỷ đồng, ông Quỳnh đề nghị thành phố đẩy nhanh đầu tư đê, kè, cống xung quanh để khép kín hệ thống.

"Dự án khó phát huy hết hiệu quả nếu thiếu các công trình kết nối để hình thành vành đai ngăn triều ở khu vực", ông nói.

Giang Anh