Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, các mô hình thuộc Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long ghi nhận lợi nhuận tăng 1,5-9,3 triệu đồng mỗi ha mỗi vụ, trong khi năng suất tăng 5-12%. Lượng giống gieo sạ giảm 30-50%, phân bón hóa học giảm 20-30%, số lần phun thuốc bảo vệ thực vật ít hơn 2-3 lần và lượng nước tưới giảm 20-40%. Mỗi ha lúa mỗi vụ cũng giảm được 3-4 tấn CO₂ tương đương phát thải khí nhà kính.
Đến tháng 9, hơn 175.000 hộ đăng ký tham gia đề án, với gần 421.000 ha áp dụng toàn bộ hoặc một phần quy trình canh tác bền vững, đạt gần 90% mục tiêu diện tích. An Giang có diện tích tham gia gần 160.000 ha, Đồng Tháp đạt 97.000 ha; các địa phương còn lại gồm Tây Ninh, Cần Thơ, Vĩnh Long và Cà Mau.
Ruộng lúa canh tác theo chương trình canh tác lúa giảm phát thải tại Đồng Tháp. Ảnh: Phạm Mơ
Tại Đồng Tháp, bà Hằng ở xã Mỹ Quí cho biết, sau bốn vụ áp dụng cách canh tác mới trên 1,5 ha lúa, gia đình giảm khoảng 5 triệu đồng chi phí mỗi ha, trong khi năng suất vẫn ổn định. Lợi nhuận đạt khoảng 17-20 triệu đồng mỗi ha mỗi vụ, có vụ lên 20-30 triệu đồng.
Từ những kết quả bước đầu, bài toán đặt ra với ngành lúa gạo là làm sao nhân rộng các mô hình hiệu quả, để lợi ích từ giảm chi phí và phát thải được chuyển hóa thành thu nhập bền vững cho nông dân.
Tại hội nghị ngày 15/10 ở TP HCM, Thứ trưởng Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp cho rằng, bảo đảm an ninh lương thực không thể chỉ dựa vào sản lượng. Ngành lúa gạo cần chuyển sang nâng cao chất lượng, giá trị và hiệu quả sản xuất, đồng thời thích ứng với biến đổi khí hậu và bảo đảm sinh kế bền vững cho nông dân.
Theo Thứ trưởng, tương lai ngành lúa gạo phụ thuộc không chỉ vào sản lượng mà còn ở cách tổ chức sản xuất, phát triển thị trường và chia sẻ trách nhiệm với môi trường, sinh kế của người trồng lúa. Điều này đòi hỏi các địa phương, hợp tác xã, doanh nghiệp và tổ chức khoa học phối hợp chặt chẽ, để nông dân không phải tự gánh toàn bộ chi phí và rủi ro khi chuyển đổi.
Về nguồn lực, đến tháng 4/2026, tổng dư nợ giải ngân cho đề án đạt gần 4.000 tỷ đồng, với lãi suất thấp hơn tối thiểu 1 điểm phần trăm mỗi năm. Tuy nhiên, để nông dân duy trì cách làm mới, vốn cần đi cùng giải pháp kỹ thuật, thị trường tiêu thụ và cơ chế chia sẻ lợi ích hợp lý.
Bên cạnh nguồn lực trong nước, Australia tiếp tục hỗ trợ Việt Nam triển khai đề án. Phát biểu tại Hội nghị Ngày Lương thực thế giới năm 2026 ngày 15/10, bà Kate Wallace, Tổng Lãnh sự Australia, khẳng định Chính phủ Australia sẽ tiếp tục đồng hành cùng Việt Nam. Một trong những chương trình hợp tác là Dự án Chuyển đổi chuỗi giá trị lúa gạo thích ứng với biến đổi khí hậu và bền vững tại Đồng bằng sông Cửu Long (TRVC), do Bộ Ngoại giao và Thương mại Australia hỗ trợ thông qua SNV Việt Nam.
Theo đó, dự án áp dụng Quy trình 4043 (Quy trình kỹ thuật sản xuất lúa chất lượng cao và phát thải thấp vùng Đồng bằng sông Cửu Long) trên khoảng 240.000 ha, góp phần thúc đẩy sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp. Các sáng kiến STAR-FARM, GoRice và VnAdapt cũng hướng đến đổi mới sản xuất, phát triển chuỗi giá trị và nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.
Đại diện Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) cũng nhấn mạnh vai trò của việc tăng khả năng tiếp cận đất đai, tài chính, kiến thức và thị trường cho phụ nữ trong nông nghiệp. Đây là một trong những yếu tố góp phần cải thiện năng suất, dinh dưỡng và khả năng chống chịu của cộng đồng trước các thách thức.
Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp cho biết, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ phối hợp với các bên để kết nối nhu cầu thực tế với hỗ trợ kỹ thuật và nguồn lực, thúc đẩy các sáng kiến phù hợp. Theo ông, tương lai ngành lúa gạo phụ thuộc vào cách tổ chức sản xuất, phát triển thị trường và bảo đảm sinh kế nông dân gắn với bảo vệ môi trường.
Thi Hà