Những ngày gần đây, TPHCM liên tục hứng chịu mưa lớn, khiến nhiều tuyến đường, khu dân cư ngập sâu. Trong khi đó, quá trình đô thị hóa nhanh, bê tông hóa bề mặt và thu hẹp không gian tự nhiên dành cho nước đang khiến bài toán chống ngập ngày càng phức tạp.
Trao đổi với phóng viên Tiền Phong về vấn đề này, TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn cho rằng, thành phố cần thay đổi cách tiếp cận trong quy hoạch và phát triển đô thị. Theo ông, thay vì chỉ tập trung xây dựng cống, đê, kè để chống ngập, cần xem nước là một phần của hệ sinh thái đô thị và chủ động quản lý không gian dành cho nước.
TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn cho rằng TPHCM cần chuyển từ tư duy “chống ngập” sang quản lý không gian nước. Ảnh: N.T
“Không thể chỉ nhìn vào hệ thống cống hay các công trình chống ngập mà giải quyết được toàn bộ vấn đề. Nếu đô thị tiếp tục bê tông hóa, không gian xanh và mặt nước bị thu hẹp thì áp lực lên hệ thống thoát nước sẽ ngày càng lớn”, ông Sơn phân tích.
Không thể chống ngập theo địa giới
Theo chuyên gia, một trong những hạn chế hiện nay là các giải pháp chống ngập chưa được nhìn nhận trên một tổng thể thống nhất. Trong khi đó, nước không vận động theo ranh giới phường, xã hay tỉnh mà theo địa hình và lưu vực.
Do đó, việc đầu tư các công trình chống ngập cần được tính toán trên toàn bộ lưu vực, thay vì chỉ tập trung xử lý từng điểm ngập riêng lẻ.
Nguyên tắc “Giữ - Trữ - Thoát” được đề xuất như hướng tiếp cận mới trong quản lý nước đô thị TPHCM.
Cách tiếp cận này cho phép cơ quan quản lý đánh giá đồng thời hướng dòng chảy, khả năng tiêu thoát nước, hệ sinh thái và các hoạt động dân sinh, kinh tế trong cùng một không gian.
“Không thể chỉ nhìn vào hệ thống cống hay các công trình chống ngập mà giải quyết được toàn bộ vấn đề. Nếu đô thị tiếp tục bê tông hóa, không gian xanh và mặt nước bị thu hẹp thì áp lực lên hệ thống thoát nước sẽ ngày càng lớn”, ông Sơn nói.
Bên cạnh quy hoạch, chuyên gia cho rằng những yếu tố tưởng như nhỏ như rác thải cũng ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiêu thoát nước. Rác bị vứt xuống cống, kênh rạch có thể làm thu hẹp dòng chảy, khiến hệ thống thoát nước nhanh chóng quá tải khi mưa lớn.
TPHCM cũng cần xây dựng hệ thống dữ liệu, công cụ dự báo và ứng dụng công nghệ để theo dõi, điều hành nước đô thị theo thời gian thực, thay vì chủ yếu xử lý khi ngập đã xảy ra.
“Giữ - Trữ - Thoát” thay vì chỉ tìm cách đẩy nước đi
TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn đề xuất TPHCM tiếp cận bài toán nước đô thị theo nguyên tắc “Giữ - Trữ - Thoát”.
Hơn một tuần ngập nước, người dân hẻm 39, 41 đường Công Nghệ Mới chật vật đi lại, sinh hoạt bị đảo lộn. Ảnh chụp ngày 4/10
Trước hết là “Giữ”. Thành phố cần bảo vệ những khu vực có khả năng giữ nước tự nhiên như sông, kênh rạch, hồ, ao, vùng đất ngập nước, rừng và các khoảng không gian trũng.
Việc san lấp, lấn chiếm hoặc nâng nền quá mức tại những khu vực này sẽ làm mất khả năng điều tiết tự nhiên, khiến nước mưa nhanh chóng dồn vào đường phố và hệ thống cống.
“Không gian dành cho nước không chỉ là sông, hồ hay kênh rạch. Những hồ điều tiết tự nhiên và nhân tạo cũng cần được xem là một bộ phận của hệ thống hạ tầng nước”, ông Sơn nói.
Tiếp theo là “Trữ”. TPHCM cần bổ sung các hồ điều hòa, ao và những không gian có khả năng tạm giữ nước. Tại các khu vực có chênh lệch địa hình, việc tạo không gian trữ sẽ giúp làm chậm dòng chảy từ vùng cao xuống vùng thấp, giảm nguy cơ hình thành các điểm ngập cục bộ.
“Việc thiếu không gian trữ nước là một trong những nguyên nhân khiến nhiều khu đô thị dễ rơi vào tình trạng ngập khi mưa lớn”, ông Sơn nhận định.
Cuối cùng là “Thoát”. Hệ thống cống, kênh, rạch, mương và các hành lang thoát nước phải được bảo vệ, bảo đảm đủ không gian để nước tiêu thoát. Việc mở rộng đường ống sẽ khó phát huy hiệu quả nếu cửa thu nước, cống và kênh rạch bị rác làm tắc nghẽn.
Đưa công viên, vùng trũng vào hệ thống chống ngập
Theo TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn, tư duy “sống chung với nước” mở ra nhiều lựa chọn hơn cho quy hoạch đô thị.
Thay vì tìm cách biến mọi khu đất thành công trình xây dựng, thành phố có thể dành một phần diện tích cho cây xanh, mặt nước và những khu vực có khả năng tiếp nhận nước khi mưa lớn.
Nước chảy như thác trên đường Lý Tế Xuyên, phường Hiệp Bình, TPHCM, lực lượng chức năng hỗ trợ người dân bị té ngã khi qua đoạn ngập sâu. Ảnh: Nguyễn Tiến
Tại các khu vực thấp, hồ điều hòa, công viên ngập nước hay không gian xanh ven sông có thể thực hiện đồng thời nhiều chức năng. Khi thời tiết bình thường, đây là không gian vui chơi, nghỉ ngơi. Khi mưa lớn, một phần diện tích có thể tạm thời trở thành nơi chứa nước.
Theo ông Sơn, những kênh rạch, ao hồ tự nhiên cần được khôi phục thay vì tiếp tục san lấp. Với các khu vực quy hoạch cây xanh, mặt nước, cũng cần hạn chế việc nâng nền quá mức.
“Thuận theo tự nhiên không có nghĩa là chấp nhận ngập một cách bị động. Đó là chủ động dành không gian cho nước, kiểm soát mức độ ngập và thời gian ngập để hạn chế thiệt hại”, ông Sơn giải thích.
Theo chuyên gia, nếu được quy hoạch và kiểm soát tốt, những vùng ngập ngắn hạn có thể trở thành một phần trong cấu trúc đô thị, thay vì luôn được xem là sự cố cần loại bỏ hoàn toàn.