Con số chưa thể đáp ứng hết nhu cầu rất lớn về chỗ ở, nhưng phía sau những căn hộ đang thành hình là một bước chuyển đáng chú ý: tổ chức Công đoàn không chỉ kiến nghị chính sách, phản ánh nguyện vọng về nhà ở của người lao động mà đang trực tiếp sử dụng nguồn lực của mình để tạo lập những mái ấm cho công nhân.
Trong căn phòng trọ thuê với giá 800.000 đồng/tháng tại Đồng Tháp, anh Nguyễn Thế Phát vẫn mong một ngày có được chỗ ở khang trang hơn. Phòng xây đã lâu, tường xuống cấp; những ngày nắng nóng trở nên ngột ngạt. Điều anh mong muốn ở nhà ở xã hội (NOXH) không đơn thuần là bốn bức tường, mà còn là một môi trường an toàn, có sân chơi cho trẻ em và không gian sinh hoạt cộng đồng.
Câu chuyện ấy cũng là thực tế của nhiều công nhân, người lao động.
Khảo sát của Ban Quản lý dự án Công đoàn cho thấy 53,9% công nhân, người lao động được khảo sát đang ở nhà trọ cấp 4, nhà dân kết hợp cho thuê hoặc nhà lợp tôn, fibro xi-măng; 39% ở trong những căn phòng dưới 20m² và 7,4% sống trong phòng dưới 10m². Chỉ khoảng 10% được ở nhà tập thể, nhà lưu trú hoặc ký túc xá doanh nghiệp có điều kiện tốt hơn.
Bởi vậy, 1.702 căn hộ dự kiến hoàn thành vào quý III/2027 mang ý nghĩa vượt khỏi những con số xây dựng.
Đó là ba dự án NOXH Công đoàn tại Đồng Tháp, Bắc Ninh và Vĩnh Long, được Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam đầu tư bằng nguồn tài chính công đoàn để cho công nhân, người lao động thuê.
Tại phường Trung An, Đồng Tháp, dự án gồm 4 block nhà cao 8 tầng với 526 căn hộ. Những tháng gần đây, công trường liên tục được đẩy nhanh tiến độ; mục tiêu là hoàn thành, bàn giao vào năm 2027.
Ở Bắc Ninh, dự án tại phường Việt Yên có 477 căn hộ cho thuê khép kín, bố trí trong hai tòa nhà 10 tầng, cùng nhà để xe, hệ thống thiết chế văn hóa-thể thao và cây xanh. Đây là dự án thứ hai được Tổng Liên đoàn đầu tư bằng nguồn tài chính Công đoàn theo Luật Nhà ở năm 2023.
Tại Vĩnh Long, dự án ở Khu công nghiệp Giao Long được xây dựng trên diện tích hơn 3,2ha, tổng vốn hơn 554 tỷ đồng. Không gian sống được tính đến cả khu sinh hoạt cộng đồng, sân chơi trẻ em và các công trình văn hóa, thể thao.
Những dự án đánh dấu một bước chuyển quan trọng trong cách Công đoàn tham gia giải quyết bài toán nhà ở.
Luật Nhà ở số 27/2023/QH15 đã xác lập Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam là cơ quan chủ quản dự án đầu tư xây dựng NOXH bằng nguồn tài chính Công đoàn cho công nhân, người lao động thuộc diện hưởng chính sách NOXH thuê. Từ chỗ phản ánh nhu cầu và đề xuất chính sách, Công đoàn có thêm cơ sở pháp lý để trực tiếp đầu tư nhà ở phục vụ người lao động.
Thực tế, hành trình ấy đã được thử nghiệm từ Khu công nghiệp Đồng Văn II, với 244 căn hộ được Tổng Liên đoàn đầu tư và cho thuê 100%. Mô hình này đang được mở rộng. Ngoài 1.702 căn đang xây dựng, Tổng Liên đoàn chuẩn bị khởi công các dự án tại Quảng Ngãi với 603 căn, Bắc Ninh 813 căn, Đà Nẵng 735 căn; đồng thời chuẩn bị đầu tư các dự án tại Tây Ninh, TP.HCM và Đồng Nai trong giai đoạn 2027-2030.
Vai trò Công đoàn còn thể hiện ở việc đưa tiếng nói về nhà ở của người lao động đến chính quyền.
Tại cuộc đối thoại giữa lãnh đạo tỉnh Vĩnh Long với công nhân tháng 5/2026, cán bộ Công đoàn và người lao động đã trực tiếp kiến nghị xây dựng thêm NOXH, trường học liên cấp gần KCN để công nhân có thể ổn định cuộc sống và yên tâm làm việc.
Từ nhu cầu được phản ánh tại những cuộc đối thoại đến những tòa nhà đang mọc lên trên công trường cho thấy chăm lo nhà ở ngày càng trở thành một phần cụ thể trong nhiệm vụ đại diện, chăm lo của tổ chức Công đoàn.
Đặc biệt, các dự án Công đoàn lựa chọn hình thức cho thuê, không bán. Theo Chủ tịch Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam Nguyễn Anh Tuấn, cách làm này nhằm giúp đoàn viên, người lao động có mức thu nhập phù hợp tiếp cận được chỗ ở ổn định, lâu dài và an toàn. Trong các đợt kiểm tra dự án tháng 9/2026, lãnh đạo Tổng Liên đoàn đồng thời yêu cầu đẩy nhanh tiến độ nhưng không được đánh đổi chất lượng và an toàn lao động.
Nỗ lực ấy đang hòa vào một chương trình lớn hơn của quốc gia. Chính phủ đặt mục tiêu phát triển ít nhất một triệu căn NOXH cho người thu nhập thấp, công nhân KCN; riêng năm 2026, kế hoạch phát triển NOXH trên cả nước ở mức gần 159.000 căn.
Nhà ở cho công nhân vì thế không chỉ là câu chuyện an sinh. Một chỗ ở ổn định giúp người lao động giảm áp lực chi phí, chăm sóc gia đình tốt hơn và yên tâm gắn bó với doanh nghiệp; đồng thời giúp các địa phương có KCN giữ chân nguồn nhân lực.
1.702 căn hộ sẽ chưa thể giải quyết ngay bài toán nhà ở của hàng triệu công nhân. Nhưng từ 244 căn thí điểm ở Đồng Văn II đến những dự án đang tiếp tục được mở rộng, có thể thấy một hướng đi ngày càng rõ: Công đoàn không chỉ đứng bên người lao động để nói lên nhu cầu về một mái ấm, mà đang trực tiếp góp nguồn lực, phối hợp với chính quyền và tổ chức thực hiện để từng bước biến nhu cầu ấy thành những căn nhà thực sự.
Thành Nam