Vì sao lũ quét rất khó dự báo trước để phòng tránh?

Trận lũ quét xảy ra ngày 26/8 tại khu vực biên giới Nepal - Trung Quốc cho thấy mức độ nguy hiểm của những sự cố dạng này: một khối băng và đá sạt xuống sông đã tạo ra dòng nước, bùn và đất đá khổng lồ, cuốn trôi nhiều khu dân cư, công trình và phương tiện.

Theo các phân tích vệ tinh ban đầu, một khối băng và đá lớn từ khu vực núi cao đã sạt xuống sông Lhende, cách cửa khẩu Rasuwagadhi khoảng 20km về phía đông bắc. Vụ sạt lở làm dòng sông bị chặn trong thời gian ngắn, sau đó nước và vật liệu đất đá tràn xuống hạ lưu, tạo thành dòng lũ chứa nhiều bùn đá.

Thảm họa này đặc biệt nguy hiểm bởi thời gian từ khi tác nhân khởi phát xảy ra đến khi dòng lũ hình thành và lao xuống hạ lưu có thể rất ngắn. Trong khi đó, việc xác định trước chính xác thời điểm và quy mô của một sự kiện như vậy vẫn là thách thức lớn đối với khoa học.

Điều gì gây ra lũ quét?

Lũ lụt là một trong những thiên tai phổ biến nhất trên thế giới, gây ra bởi những trận mưa lớn, tuyết tan nhanh, vỡ đập… khiến nước tràn lên những vùng đất khô ráo. Lũ ven biển xảy ra khi một cơn bão lớn hoặc sóng thần làm nước biển dâng cao và tràn vào đất liền.

Hầu hết các trận lụt phải mất nhiều giờ, thậm chí nhiều ngày để hình thành, điều này giúp cho người dân có thời gian chuẩn bị đối phó hoặc sơ tán.

Tuy nhiên, lũ quét là hiện tượng diễn ra trong một thời gian rất ngắn, có thể biến một dòng suối đang chảy hiền hòa hoặc thậm chí cạn khô trở thành một dòng nước chảy xiết, cuốn trôi mọi thứ trên đường đi của nó. Lũ quét có thể được hình thành trong vài phút.

Theo Cơ quan Thời tiết Quốc gia Mỹ (NWS), lũ quét là tình trạng ngập lụt xuất hiện trong vòng 6 giờ kể từ khi bắt đầu những trận mưa lớn kéo dài, hoặc một tác nhân đột ngột nào đó như vỡ đập, vỡ đê, tan băng…

Lũ quét thường xảy ra gần các con suối và sông ở khu vực miền núi, cũng như các vùng đất thấp, nơi có địa hình dốc, ít ao hồ hoặc khu vực để trữ nước mưa dư thừa… Cường độ mưa trên đầu nguồn càng lớn, độ dốc càng cao sẽ làm tăng khả năng xảy ra lũ quét, đồng thời mức độ tàn phá sẽ nghiêm trọng hơn.

Vì sao rất khó để dự báo lũ quét?

Những cơn mưa lớn do bão hoặc áp thấp là thủ phạm gây ra lũ quét. Tuy nhiên, việc dự đoán chính xác lượng mưa gây ra bởi các cơn bão hoặc áp thấp là điều mà đến nay khoa học vẫn chưa làm được.

Chris Vagasky, nhà khí tượng học tại Đại học Wisconsin-Madison (Mỹ), cho biết hình dạng của đám mây, nơi nước tích tụ trong đám mây, độ khô của không khí giữa đám mây với mặt đất, kích thước của các hạt mưa rơi xuống, tốc độ và hướng gió… là những yếu tố có thể ảnh hưởng đến lượng mưa trút xuống tại một địa điểm nhất định.

Do có quá nhiều yếu tố như vậy, Chris Vagasky cho biết sẽ rất khó xác định được chính xác lượng mưa sẽ trút xuống một địa điểm trong khoảng thời gian nhất định.

“Việc có được những phép đo thực sự chính xác tại những địa điểm cụ thể là điều mà khoa học vẫn chưa thực hiện được và cần phải nghiên cứu thêm”, Vagasky bình luận.

Dự báo lũ quét cũng liên quan đến việc lập bản đồ dòng chảy của nước trên mặt đất, điều này đặt ra một loạt thách thức riêng. Loại địa hình nơi mưa trút xuống, chẳng hạn như đất cát, đất đá hay khu vực đô thị với bề mặt nhiều bê tông không thấm nước… tạo ra sự khác biệt về dòng chảy.

Địa hình cũng như quy mô của lưu vực nước mưa trút xuống cũng có thể ảnh hưởng đến việc hình thành lũ quét. Chẳng hạn ở những nơi có hẻm núi hoặc đồi núi độ dốc cao, một lượng mưa tương đối nhỏ trên một khu vực rộng lớn cũng đủ gây ra lũ quét nếu toàn bộ lượng nước bị chảy dồn vào cùng một con sông hoặc suối.

Các dự báo cũng cần phải tính toán chính xác khoảng thời gian trễ giữa thời điểm lượng mưa đạt cường độ cao nhất trên một lưu vực thoát nước cụ thể và thời điểm lũ đạt đỉnh tại nơi nước hội tụ.

Claudio Meier, kỹ sư tài nguyên nước và Phó Giáo sư tại Đại học Memphis (Mỹ), cho biết thời gian phản ứng sẽ ngắn hơn nếu lưu vực nhỏ, dốc hoặc có mức độ đô thị hóa cao.

“Điều đó có nghĩa là từ thời điểm bạn nhìn thấy toàn bộ lượng mưa đang trút xuống cho đến khi một trận lũ lớn thực sự xảy ra, chỉ có vài chục phút đến vài giờ. Vì vậy, có rất ít thời gian để cảnh báo người dân hoặc làm bất cứ điều gì để ứng phó”, Claudio Meier nói.

Claudio Meier cho biết các chuyên gia có thể cảnh báo về nguy cơ mưa lớn trước vài ngày, nhưng việc xác định chính xác địa điểm, thời gian xảy ra lũ quét… là rất khó vì có quá nhiều yếu tố để hình thành nên một trận lũ quét. Do đó, Meier cho biết việc dự đoán chính xác toàn bộ các yếu tố này là bất khả thi.

Biến đổi khí hậu làm tăng nguy cơ xảy ra lũ lụt, lũ quét

Theo Tổ chức khoa học và giáo dục NatGeo, biến đổi khí hậu đang làm tăng nguy cơ lũ lụt trên toàn cầu, đặc biệt ở những vùng ven biển và đất thấp.

Nhiệt độ khí quyển tăng cao do biến đổi khí hậu sẽ có khả năng gây ra nhiều bão hơn, bão di chuyển chậm và lượng mưa lớn tập trung vào một địa điểm, làm tăng nguy cơ dẫn đến lũ quét.

Một nghiên cứu năm 2025 chỉ ra rằng đến năm 2100, sẽ có thêm 300 triệu người trên toàn cầu phải đối mặt với nguy cơ lũ lụt. Dữ liệu năm 2021 cho thấy tỷ lệ người sống ở các khu vực dễ bị lũ lụt đã tăng thêm 20% trong khoảng thời gian từ năm 2000 đến 2015, nhiều gấp 10 lần so với những dự đoán trước đây.

Trái Đất ấm lên do biến đổi khí hậu cũng làm băng tan, khiến mực nước biển dâng cao, gây ra rủi ro lũ lụt cho các khu vực ven biển, những hòn đảo nhỏ… Nghiên cứu năm 2025 cũng cho thấy các dòng sông băng đã bị mất 39% khối lượng so với năm 2020, khiến mực nước biển đã tăng thêm 10 cm.

Sông băng trên các ngọn núi cao bị tan chảy do nhiệt độ tăng cao cũng là một trong những nguyên nhân dẫn đến lũ quét cho các khu vực dưới chân núi.

Việc dự báo chính xác lũ quét xảy ra là điều rất khó, nhưng chính phủ nhiều quốc gia đã áp dụng các biện pháp để giảm thiểu thiệt hại do lũ quét như xác định những khu vực có nguy cơ xảy ra lũ quét, từ đó di dời người dân sống tại những khu vực này khi có mưa lớn kéo dài hoặc bão đổ bộ.

Tuy nhiên, có những trận lũ quét vẫn xảy ra hết sức bất ngờ và không thể lường trước, dẫn đến thiệt hại nghiêm trọng về nhân mạng lẫn tài sản.