Những bộ hài cốt gần cánh đồng hoa hướng dương ở Ukraine được cho là hài cốt của nạn nhân Ba Lan thiệt mạng từ Thế chiến II - Ảnh minh họa: REUTERS
Đầu mùa hè năm nay, một nhóm nhà khảo cổ đã khai quật 6 bộ hài cốt, trồi lên từ mặt đất bên rìa một cánh đồng hoa hướng dương tại Ukraine.
Những hài cốt này được cho là của những người Ba Lan đã thiệt mạng trong các cuộc thảm sát do các lực lượng dân tộc chủ nghĩa Ukraine tiến hành trong Thế chiến II.
Một số nhóm trong phong trào dân tộc chủ nghĩa Ukraine khi đó có quan hệ hợp tác với Đức. Việc phát hiện các khu mộ như thế này từ lâu đã trở thành một vấn đề nhạy cảm trong quan hệ giữa hai nước láng giềng.
Theo báo Wall Street Journal, Kiev từng tôn vinh Quân đội Khởi nghĩa Ukraine (UPA) như một lực lượng đấu tranh chống lại cả Liên Xô và Đức Quốc xã. Trong khi đó, tại Ba Lan, UPA gắn liền với các cuộc thảm sát hàng chục ngàn dân thường Ba Lan tại khu vực gần biên giới hiện nay giữa hai nước.
Mâu thuẫn lịch sử giữa Ba Lan và Ukraine
Cốt lõi của cuộc tranh cãi là các cuộc bạo lực và thanh trừng sắc tộc diễn ra tại vùng đất lịch sử Volhynia từ năm 1943 đến 1945.
Trong thời kỳ Đức Quốc xã kiểm soát khu vực này, các nhóm dân tộc chủ nghĩa Ukraine liên minh với UPA đã hoạt động tại Volhynia, nơi họ coi là một phần của Ukraine.
Các cuộc bạo lực đã khiến nhiều dân thường Ba Lan thiệt mạng. Các nhà sử học ước tính có tới 90.000 người Ba Lan thiệt mạng, trong khi hàng ngàn người Ukraine cũng trở thành nạn nhân của các cuộc tấn công trả đũa.
Những bất đồng về lịch sử, cùng với các tranh luận khác liên quan đến nông sản Ukraine và việc tiếp nhận người tị nạn, đã gây thêm sức ép lên quan hệ giữa Ba Lan và Ukraine hiện nay.
Những vấn đề này cũng thu hút sự quan tâm trong bối cảnh hai nước đang phối hợp ứng phó với cuộc xung đột Nga - Ukraine.
Giới chức châu Âu cùng giới chức hai nước Ba Lan và Ukraine đều cảnh báo rằng những bất đồng xoay quanh các cuộc thảm sát trong Thế chiến II có thể ảnh hưởng đến quan hệ song phương.
Thực tế Ukraine cần sự hỗ trợ của Ba Lan trong cuộc xung đột đang kéo dài với Nga, trong khi Ba Lan quan tâm đến công nghệ máy bay không người lái của Kiev nhằm tăng cường năng lực phòng thủ.
Tranh cãi quanh việc vinh danh UPA
Vì vậy Ba Lan đã phản ứng gay gắt trước việc Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đổi tên một đơn vị quân đội để vinh danh UPA vào mùa xuân năm nay.
Warsaw lên án quyết định này là một bước lùi trong quá trình hòa giải lâu dài, và Tổng thống Ba Lan Karol Nawrocki đã tước bỏ huân chương cao quý nhất của Ba Lan từng trao cho ông Zelensky. Ba Lan tuyên bố sẽ ngăn chặn nỗ lực gia nhập Liên minh châu Âu (EU) của Ukraine chừng nào Kiev vẫn kiên quyết vinh danh UPA.
Sau phản ứng gay gắt của Warsaw, ông Zelensky đã không tham dự một hội nghị của Ba Lan về tái thiết Ukraine thời hậu chiến.
Ông Zelensky tuyên bố vào tháng 6 khi công bố kế hoạch xây dựng một khu tưởng niệm tại Kiev, trong đó ghi danh các chiến binh kháng chiến Ukraine như UPA: "Sẽ không một ai có quyền định đoạt những anh hùng nào mà chúng tôi nên vinh danh”.
Tuy vậy, sau đó thì cả hai bên cũng nỗ lực hạ nhiệt căng thẳng.
Ông Zelensky đã cử các quan chức cấp cao đến Warsaw hội đàm, đồng thời cam kết mở cửa các kho lưu trữ an ninh và tình báo của Ukraine cho các nhà nghiên cứu, cũng như chấp thuận cho tiến hành thêm các cuộc khai quật tại Volhynia.
Mới đây, Warsaw cũng công bố một gói viện trợ quân sự mới trị giá 50 triệu USD và các cuộc đàm phán về thỏa thuận cung cấp máy bay chiến đấu MiG-29 cho Ukraine vẫn đang được tiếp tục.
Quan tài chứa hài cốt những người Ba Lan thiệt mạng trong các cuộc thảm sát thời Thế chiến II tại lễ cải táng ở làng Puznyky (Ukraine) hồi năm 2025 - Ảnh: REUTERS
Cùng tìm lời giải cho quá khứ
Hiện tại, hai bên hy vọng các cuộc khai quật đang tiếp diễn tại Volhynia, vốn vừa được tái khởi động vào mùa hè này sau hơn một thập kỷ tạm dừng, sẽ góp phần làm rõ những gì đã xảy ra trong quá khứ và hỗ trợ quá trình đối thoại giữa hai nước.
Từ những năm đầu thập niên 1990, các nhà khảo cổ Ba Lan đã tiến hành khai quật tại Volhynia để tìm kiếm hài cốt và xác định các địa điểm liên quan.
Nhiều ngôi làng của người Ba Lan đã biến mất, với dấu tích còn lại đôi khi chỉ là những cây táo trên các cánh đồng.
Ông Leon Popek, nhà khảo cổ thuộc Viện Ký ức Quốc gia Ba Lan, cho biết đến nay mới tìm thấy 850 nạn nhân người Ba Lan, tức khoảng 1% tổng số người thiệt mạng. Ông cho rằng công tác khai quật sẽ còn kéo dài nhiều năm.
Ông Popek và cộng sự đã thu hẹp phạm vi tìm kiếm mới nhất xuống còn 2 địa điểm: một trang trại bỏ hoang và tàn tích của một ngôi trường cũ nằm ở ngoại ô các ngôi làng cũ Ostrowka và Wola Ostrowiecka.
Cùng với xương người, các đội khai quật còn tìm thấy nhiều trang phục, chuỗi hạt Mân Côi bằng nhựa và các mề đay nhôm nhỏ. Một chiếc mề đay có khắc hình Đức Mẹ Mary cùng những lời cầu nguyện Công giáo truyền thống bằng tiếng Ba Lan.
Các xét nghiệm ADN bổ sung sẽ được tiến hành để xác nhận danh tính và nguồn gốc của các nạn nhân.
Giao tranh Nga - Ukraine leo thang, ông Trump muốn ông Zelensky ‘dàn xếp’ với ông PutinTổng thống Mỹ Donald Trump kêu gọi Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky và Tổng thống Nga Vladimir Putin “dàn xếp”, trong lúc các cuộc tấn công giữa hai bên tiếp tục leo thang.