Thanh Niên • 25/09/2026 12:30

Xe tăng PT-76: Bộ đội Việt Nam lập kỳ tích cho xe tăng bơi

Ngay sau ngày thống nhất 30.4.1975, Bộ Quốc phòng thực hiện tổ chức biên chế lại các đơn vị và vũ khí trang bị quân sự.

Đối với bộ đội Tăng thiết giáp, hầu hết loại xe tăng bơi PT-76 được chuyển giao cho nhiệm vụ phòng thủ đảo, nằm chủ yếu ở các đơn vị Hải quân đánh bộ và lục quân tuyến biển.

Lệnh thì phải chấp hành

Sau khi chiến tranh biên giới phía Bắc nổ ra (17.2.1979), Bộ Quốc phòng tăng cường sức mạnh phòng thủ cho các tỉnh biên giới phía Bắc. Ở đặc khu Quảng Ninh (tháng 8.1987, Đảng ủy Quân sự Trung ương - nay là Quân ủy Trung ương, ra Nghị quyết số 154/NQ hợp nhất đặc khu quân sự Quảng Ninh vào Quân khu 3.), ngoài việc phòng thủ trên đất liền, còn phải bảo vệ chủ quyền các đảo Đông Bắc.

Xe tăng PT-76: Bộ đội Việt Nam lập kỳ tích cho xe tăng bơi- Ảnh 1. — Xe tăng PT-76 diễn tập đổ bộ đường biển, đánh chiếm đảo

Giữa năm 1979, Tiểu đoàn xe tăng 1003 được thành lập và thuộc biên chế Sư đoàn 242 thuộc đặc khu Quảng Ninh (nay là Lữ đoàn bộ binh phòng thủ đảo 242, thuộc Quân khu 3) với 3 đại đội được trang bị xe tăng bơi PT-76.

Tháng 10.1979, cấp trên điều Đại đội 2 gồm 10 chiếc xe tăng bơi PT-76 của Tiểu đoàn 1003 lên tàu đổ bộ của Vùng 1 Hải quân, từ đảo Cái Bầu, huyện Vân Đồn, Quảng Ninh (nay là đặc khu Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh) ra bảo vệ đảo Vĩnh Thực, thị xã Móng Cái, Quảng Ninh (nay là xã Vĩnh Thực, tỉnh Quảng Ninh).

Xe tăng PT-76: Bộ đội Việt Nam lập kỳ tích cho xe tăng bơi- Ảnh 2. — Huấn luyện xe tăng PT-76 bơi biển tại Lữ đoàn Hải quân đánh bộ 147 (Vùng 1 Hải quân)

Đầu năm 1980, khi tình hình ổn định hơn, đặc khu Quảng Ninh muốn rút đại đội xe tăng về nhưng chờ nửa năm vẫn không xin được tàu vận tải đổ bộ ra.

Đầu tháng 10.1980, trong cuộc họp giao ban tại trung tâm chỉ huy ở đảo Cái Bầu, sau khi nói rõ lý do không có tàu, Sư đoàn trưởng 242 bất ngờ hỏi trung úy Nguyễn Ý Thức, Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 1003 (khi đó mới 26 tuổi, là tiểu đoàn trưởng trẻ nhất sư đoàn): "Các cậu có tự hành quân về được không?".

Xe tăng PT-76: Bộ đội Việt Nam lập kỳ tích cho xe tăng bơi- Ảnh 3. — Xe tăng bơi PT-76 của Quân khu 3 thực hành tấn công các ổ đề kháng trên điểm cao

"Từ đảo Vĩnh Thực về đảo Cái Bầu là khoảng 60 km đường biển. Xe tăng bơi được là kỳ tích. Tôi rất băn khoăn. Nhưng trong quân đội, cấp dưới phải chấp hành cấp trên", ông Nguyễn Ý Thức nhớ lại và cho biết: "Dù có tính năng bơi nước nhưng xe tăng PT-76 chỉ để vượt qua chỗ sình lầy, sông cạn, hồ đầm, chứ không được thiết kế để vượt biển. Từ đảo Vĩnh Thực về đảo Cái Bầu có nhiều đảo nhỏ và cửa biển. Khi nước rút, dòng chảy mạnh như thác, tàu còn không đi nổi thì xe tăng sao bơi được?"…

Chấp hành lệnh cấp trên, Tiểu đoàn trưởng Nguyễn Ý Thức tham khảo ý kiến của ngư dân và trinh sát đường cơ động. Kết quả cho thấy: đường hành quân theo đường chim bay là 60 km, thực tế có thể gần 70 km. Với tính năng của PT-76 thì thời gian bơi khoảng 10 tiếng. Đường đi qua nhiều eo biển nhỏ và vùng nước nông quanh đảo, nhiều nơi có đá ngầm, nếu không tránh sẽ rất dễ bị đội bụng.

Kế hoạch hành quân sau đó được phê duyệt.

Nhiều xe tăng thiết giáp bị đánh hỏng, trong chiến dịch Tà Lơn 1978

Ngay sau ngày thống nhất, Bộ Quốc phòng thành lập Lữ đoàn hải quân đánh bộ 126. Trong đó, Tiểu đoàn xe tăng 867 thuộc Lữ đoàn hải quân đánh bộ 126 (nay là Lữ đoàn 101) được trang bị xe tăng bơi PT-76 và thiết giáp BTR-50PK.

Xe tăng PT-76: Bộ đội Việt Nam lập kỳ tích cho xe tăng bơi- Ảnh 4. — Hải quân đánh bộ và xe tăng PT-76 đổ bộ lên bãi biển Tà Lơn

Cuối tháng 12.1978, ta tổ chức phản công ở biên giới Tây Nam, đánh trả quân Khmer Đỏ và làm nghĩa vụ quốc tế giúp nhân dân Campuchia. Nằm trong tổng thể hoạt động tác chiến đó, Quân chủng Hải quân được giao nhiệm vụ tổ chức đổ bộ đường biển lên bãi biển Tà Lơn, tiêu diệt lực lượng phòng thủ bờ biển của địch, làm chủ vùng biển và ven biển. Toàn bộ Lữ đoàn 126 gồm 8 tiểu đoàn (5 bộ binh cơ giới, 1 đặc công nước, 1 hỏa lực, 1 tăng thiết giáp) được huy động tham gia. Trong đó tiểu đoàn 867 đưa toàn bộ 30 xe tăng thiết giáp đi chiến đấu.

Sau 4 ngày chiến đấu, hải quân đánh bộ hiệp đồng với bộ binh Quân đoàn 2 đột kích tiến công tiêu diệt các mục tiêu ngoại vi và đánh chiếm, làm chủ hoàn toàn Công Pông Xom, quân cảng Ream vào buổi tối 10.1.1978.

Xe tăng PT-76: Bộ đội Việt Nam lập kỳ tích cho xe tăng bơi- Ảnh 5. — Xe tăng PT-76 dẫn hải quân đánh bộ đánh chiếm mục tiêu trong chiến dịch Tà Lơn

Tài liệu Binh chủng Tăng thiết giáp ghi: "Trận đánh kết thúc thắng lợi, nhưng bộ binh, tăng thiết giáp ta bị tổn thất lớn. Riêng Tiểu đoàn tăng thiết giáp 867 bị địch phá hủy 17 xe (5/11 xe tăng bơi PT-76, 12/19 xe BTR-50PK); 2 xe PT-76, khi đổ bộ vào bãi biển Tà Lơn đã bị sa lầy, phải cứu kéo vào bờ; bộ đội hy sinh 34 người, bị thương 37, mất tích 20, có chiến sĩ phải tự bơi về đảo Phú Quốc".

Xe tăng PT-76: Bộ đội Việt Nam lập kỳ tích cho xe tăng bơi- Ảnh 6. — Hải quân đánh bộ huấn luyện đổ bộ đường biển với xe tăng PT-76, năm 2014

"Tăng thiết giáp và hải quân đánh bộ là lực lượng đột kích chủ yếu. Nhưng khi đổ bộ, ô tô chở quân không lên bờ được, để bộ binh phải đi bộ, không tiến kịp tăng thiết giáp. Do đó, tăng thiết giáp phải chiến đấu gần như đơn độc trong thời gian dài. Sức chiến đấu bị giảm sút, từ thế chủ động tiến công địch chuyển sang lâm thời phòng ngự. Bị địch vây ép nhiều phía, gây thương vong tổn thất lớn", Binh chủng Tăng thiết giáp khẳng định.

Kỳ tích bơi biển gần 70 km, năm 1980

8 giờ sáng một ngày giữa tháng 10.1980, đội hình 10 chiếc xe tăng PT-76 xuống bến, lần lượt bơi ra khỏi đảo Vĩnh Thực. Khoảng 11 giờ trưa, khi chiếc xe tăng thứ 7 xuống được bãi bơi thì mặt biển bất ngờ lặng như tờ. Bão chuẩn bị ập về. 3 xe chưa kịp xuống bãi phải dừng lại, chờ bão tan mới cơ động tiếp.

Xe tăng PT-76: Bộ đội Việt Nam lập kỳ tích cho xe tăng bơi- Ảnh 7. — Đội hình xe tăng bơi PT-76 của Lữ đoàn Tăng thiết giáp 416, Quân khu 9 chuẩn bị vượt sông

Bộ đội trong 7 chiếc xe tăng đầu tiên đều phải mặc áo phao. Các xe cách nhau khoảng 20 - 30 m Ngày đó đi biển chỉ có bản thủy triều và hải đồ để biết phải tránh khu nào có đá ngầm, bãi cạn. "Chúng tôi phải theo sát hải đồ, men theo các đảo nhỏ, cách đảo ít nhất 1 hải để tránh va vào bãi đá ngầm. Lúc thì gần đảo, lúc thì xa. Lúc đi bên trong, lúc đi bên ngoài đảo", tiểu đoàn trưởng Thức kể.

Tình huống nguy hiểm nhất là khi xe tăng số hiệu 065 bất ngờ bị dòng chảy đẩy trôi, vướng vào bãi đá ngầm gần 1 đảo. Một bên băng xích bị vướng vào đá không đi được, cũng không lùi được. Tiểu đoàn trưởng Nguyễn Ý Thức lệnh cho xe mình cập mạn, nhảy sang trực tiếp lái xe tăng 065 vượt qua bãi đá ngầm.

Theo đại tá Đỗ Văn Diệp, Chủ nhiệm Hậu cần - Kỹ thuật, Binh chủng Tăng thiết giáp, từ 2019 - 2024, Binh chủng Tăng thiết giáp đã đồng bộ 319 xe tăng, 122 tổ hợp tên lửa chống tăng… góp phần nâng cao năng lực vũ khí, trang bị kỹ thuật.Để nâng cao khả năng làm chủ vũ khí, trang bị mới, Binh chủng đã phối hợp với cơ sở khoa học trong nước, trọng tâm là phối hợp triển khai các đề án nghiên cứu, cải tiến, mua sắm trang bị kỹ thuật tăng thiết giáp; tham gia các chương trình cải tiến, hiện đại hóa tăng thiết giáp theo định hướng của Bộ Quốc phòng.Nổi bật là việc tham gia cải tiến xe tăng T-54B; nghiên cứu, sản xuất các dòng xe T1, XCB-01, XTC-03; sản xuất hệ thống thủy lực trợ lực lái T-54, T-55; nghiên cứu sản xuất loạt "0" bộ kẹp nòng 14,5 mm ứng dụng cho pháo trên xe tăng T-90S/SK, T-62, T-54, T-55 và PT-76; từng bước hoàn thiện công nghệ thay thế động cơ xăng bằng động cơ diesel trên xe thiết giáp chở quân BTR-60PB...

Đó cũng là lúc mưa to, sóng gió nổi lên mỗi lúc một lớn. "Sóng trên cấp 3 là xe tăng đã gặp nguy hiểm rồi. Sóng tạt vào ống xả sẽ gây chết máy. Nước tràn vào trong xe rất nguy hiểm, có thể bị chìm", ông Lê Viết Hải, chiến sĩ lái xe của Đại đội 2, nhớ lại. Mọi người căng thẳng lấy hải đồ ra xem chỗ nào gần nhất thì lên đó.

Xe tăng PT-76: Bộ đội Việt Nam lập kỳ tích cho xe tăng bơi- Ảnh 8. — Tàu đổ bộ 512 thuộc Lữ đoàn 169 (Vùng 1 Hải quân) vận chuyển xe tăng bơi PT-76

Trên hải đồ cho thấy gần nhất là hòn Miều, cách đảo Vĩnh Thực khoảng 10 km. Tiểu đoàn trưởng Thức điện về sư đoàn báo cáo không thể hành quân, xin vào hòn Miều tránh trú. 7 chiếc xe tăng đổ bộ vào hòn Miều trước khi bão ập đến.

"Đầu giờ chiều hôm đó vừa dạt vào đảo thì bão đến. May mắn là chúng tôi đến đúng vị trí có bãi thoải và chỗ đậu cao, sóng đánh lên vẫn không tới chỗ xe tăng. Cả đơn vị không ăn uống gì, lo căng bạt trùm xe", ông Thức nói.

Xe tăng PT-76: Bộ đội Việt Nam lập kỳ tích cho xe tăng bơi- Ảnh 9. — Phân đội xe tăng bơi PT-76 của Lữ đoàn Hải quân đánh bộ 101 (Vùng 4 Hải quân) luyện tập phương án phòng thủ đảo

Sáng hôm bão tan, cả 7 chiếc xe tăng PT-76 tiếp tục hành quân trên biển. Tiểu đoàn trưởng Nguyễn Ý Thức lệnh cho 3 xe tăng còn lại đang trên đảo Vĩnh Thực cơ động xuống bãi, cơ động nối vào đoàn hành quân để về đảo Cái Bầu.

Khoảng đầu giờ chiều hôm đó, cả đội hình 10 chiếc PT-76 của Đại đội 2, Tiểu đoàn 1003 về đến đảo Cái Bầu trước sự ngạc nhiên của người dân. Các chuyên gia Liên Xô đang công tác tại Sư đoàn 242, sau khi nghe báo cáo đã lắc đầu: "Đây là cuộc hành quân vượt biển dài nhất của xe tăng bơi PT-76".

Xe tăng PT-76: Bộ đội Việt Nam lập kỳ tích cho xe tăng bơi- Ảnh 10. — Xe tăng bơi PT-76 của Quân tình nguyện Việt Nam rút khỏi Campuchia sau khi làm nghĩa vụ quốc tế

Đúng chất "nồi đồng cối đá", đến thời điểm hiện tại, số lượng xe tăng bơi PT-76 do Liên Xô viện trợ cho Việt Nam trong kháng chiến thống nhất đất nước, hầu hết đã bị loại khỏi biên chế do thời gian sử dụng quá lâu và không có phụ tùng thay thế. Một số xe được tháo lấy tháp pháo, chuyển công năng sang phòng thủ đảo.

Những chiếc xe tăng PT-76 hiện đang phục vụ trong Quân đội nhân dân Việt Nam (2 Lữ đoàn Hải quân đánh bộ của Quân chủng Hải quân; một số Lữ đoàn Tăng thiết giáp của Quân khu, Quân đoàn và Đại đội Tăng thiết giáp của Bộ Chỉ huy Quân sự địa phương; lực lượng phòng thủ đảo Trường Sa của Lữ đoàn 146, Vùng 4 Hải quân), đến tháng 9.2026 đều là loại xe tăng bơi cải tiến PT-76.

Xe tăng PT-76: Bộ đội Việt Nam lập kỳ tích cho xe tăng bơi- Ảnh 11. — Bộ đội Hải quân đánh bộ rút khỏi Campuchia sau khi làm nghĩa vụ quốc tế giúp bạn

Các xe tăng này nằm trong gói viện trợ 95 xe tăng bơi PT-76 do Liên Xô (cũ) chuyển sang giúp Việt Nam khẩn cấp, tháng 3.1979, ngay sau khi cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới nổ ra, ngày 17.2.1979, trên toàn tuyến biên giới phía Bắc. (còn tiếp)

Xe tăng PT-76: Bộ đội Việt Nam lập kỳ tích cho xe tăng bơi- Ảnh 12. — Vận chuyển xe tăng bơi tham gia chiến dịch giải phóng Phnom Penh (Campuchia) bằng tàu vận tải quân sự Hải quân

Các đơn vị Tăng thiết giáp tham gia chiến dịch Tổng tiến công giải phóng Campuchia khỏi chế độ diệt chủng Khmer Đỏ (23.12.1978 - 7.1.1979) gồm: Lữ đoàn tăng 22, Quân đoàn 4 (nay là Lữ đoàn Tăng thiết giáp 22, Binh chủng Tăng thiết giáp ); Lữ đoàn tăng 273, Quân đoàn 3 (nay là Quân đoàn 34); Lữ đoàn tăng 203, Quân đoàn 2 (nay là Quân đoàn 12); Lữ đoàn tăng 215, Binh chủng Tăng thiết giáp; Trung đoàn tăng 574, Quân khu 5 (nay là Lữ đoàn Tăng thiết giáp 574); Trung đoàn tăng 26, Quân khu 7 (nay là Lữ đoàn); Trung đoàn tăng 24, Quân khu 9 (nay là Lữ đoàn Tăng thiết giáp 416, Quân khu 9); Tiểu đoàn tăng thiết giáp 867, Lữ đoàn Hải quân đánh bộ 126 (nay là Lữ đoàn Hải quân đánh bộ 101, Vùng 4 Hải quân)…

Lực lượng Tăng thiết giáp làm nhiệm vụ quốc tế giúp nước bạn Campuchia từ năm 1979 đến năm 1989 gồm 1 lữ đoàn, 2 trung đoàn và 2 tiểu đoàn độc lập.

Xe tăng bơi PT-76 từng được xem là phương tiện đặc biệt trong đội hình Tăng thiết giáp Việt Nam, chủ yếu phục vụ nhiệm vụ phòng thủ đảo và bảo vệ tuyến biển. Những chiếc xe này thường có mặt tại các đơn vị Hải quân đánh bộ, lục quân ven biển, nơi yêu cầu cơ động qua địa hình sông nước, bãi lầy và vùng đảo. Theo nguồn Thanh Niên, câu chuyện về PT-76 gắn với nhiều nhiệm vụ chiến đấu, huấn luyện gian khổ và một quyết định hành quân trên biển đầy táo bạo. Sau chiến tranh biên giới phía Bắc bùng nổ ngày 17.2.1979, Bộ Quốc phòng tăng cường lực lượng phòng thủ cho các tỉnh biên giới phía Bắc, trong đó có đặc khu Quảng Ninh. Khu vực này không chỉ phải giữ vững địa bàn đất liền mà còn phải bảo vệ chủ quyền các đảo Đông Bắc trước yêu cầu mới của tình hình. Giữa năm 1979, Tiểu đoàn xe tăng 1003 thành lập, thuộc Sư đoàn 242, với ba đại đội được trang bị xe tăng bơi PT-76. Tháng 10.1979, cấp trên điều Đại đội 2 gồm 10 xe PT-76 của Tiểu đoàn 1003 lên tàu đổ bộ Vùng 1 Hải quân, xuất phát từ đảo Cái Bầu. Đơn vị nhận nhiệm vụ ra bảo vệ đảo Vĩnh Thực, thuộc thị xã Móng Cái, Quảng Ninh, nay là xã Vĩnh Thực của tỉnh Quảng Ninh. Đây là cách triển khai phù hợp với tính năng phương tiện, bởi PT-76 có thể nổi và bơi, nhưng thông thường vẫn cần tàu đổ bộ hỗ trợ khi di chuyển giữa các đảo. Đầu năm 1980, tình hình ổn định hơn, đặc khu Quảng Ninh muốn đưa đại đội xe tăng trở về vị trí cũ, nhưng chờ suốt nửa năm vẫn không có tàu vận tải đổ bộ. Đầu tháng 10.1980, tại cuộc họp giao ban ở trung tâm chỉ huy trên đảo Cái Bầu, Sư đoàn trưởng 242 bất ngờ hỏi trung úy Nguyễn Ý Thức, Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 1003, về khả năng tự hành quân trở về. Khi ấy mới 26 tuổi và là tiểu đoàn trưởng trẻ nhất sư đoàn, ông đứng trước một nhiệm vụ chưa từng dễ dàng với những chiếc xe tăng vốn không được thiết kế để vượt biển. Khoảng cách từ đảo Vĩnh Thực về đảo Cái Bầu theo đường chim bay khoảng 60 km, còn quãng đường thực tế có thể gần 70 km, đi qua nhiều eo biển và vùng nước phức tạp. Nguyễn Ý Thức hiểu rằng PT-76 chỉ được tính toán để vượt sình lầy, sông cạn, hồ đầm, chứ không phải thực hiện hành trình dài giữa biển. Tuy vậy, trong quân đội, mệnh lệnh phải được chấp hành, nên ông bắt đầu tham khảo ngư dân, tổ chức trinh sát tuyến đường và tính toán khả năng bơi của từng xe. Kết quả khảo sát cho thấy đoàn xe có thể phải bơi khoảng 10 giờ, men qua nhiều eo biển nhỏ và vùng nước nông quanh đảo, nơi tiềm ẩn đá ngầm nguy hiểm. Khi nước rút, dòng chảy có thể mạnh như thác, thậm chí tàu thuyền cũng khó di chuyển, khiến nguy cơ xe tăng bị đội bụng hoặc mất hướng trở nên rất lớn. Sau quá trình chuẩn bị, phương án hành quân được cấp có thẩm quyền phê duyệt, mở ra một thử thách đặc biệt đối với bộ đội và những chiếc PT-76. Câu chuyện về PT-76 không chỉ bắt đầu từ nhiệm vụ bảo vệ đảo Đông Bắc mà còn nối dài từ những chiến dịch lớn của Hải quân đánh bộ sau ngày đất nước thống nhất. Bộ Quốc phòng thành lập Lữ đoàn Hải quân đánh bộ 126, trong đó Tiểu đoàn xe tăng 867, nay thuộc Lữ đoàn 101, được trang bị PT-76 cùng xe thiết giáp BTR-50PK. Cuối tháng 12.1978, trong cuộc phản công ở biên giới Tây Nam, lực lượng này tham gia chiến đấu chống quân Khmer Đỏ và thực hiện nghĩa vụ quốc tế giúp nhân dân Campuchia. Trong tổng thể chiến dịch, Quân chủng Hải quân được giao tổ chức đổ bộ đường biển lên bãi biển Tà Lơn, tiêu diệt lực lượng phòng thủ ven bờ, làm chủ vùng biển và khu vực ven biển. Toàn bộ Lữ đoàn 126 với tám tiểu đoàn, gồm năm tiểu đoàn bộ binh cơ giới, một đặc công nước, một hỏa lực và một tăng thiết giáp, được huy động tham gia. Tiểu đoàn 867 đưa toàn bộ 30 xe tăng, thiết giáp vào chiến đấu, phối hợp cùng Hải quân đánh bộ và các lực lượng trên hướng tiến công. Sau bốn ngày giao chiến, Hải quân đánh bộ hiệp đồng với bộ binh Quân đoàn 2, đột kích tiêu diệt các mục tiêu ngoại vi, rồi đánh chiếm và làm chủ hoàn toàn Công Pông Xom cùng quân cảng Ream vào buổi tối 10.1.1978, theo mốc thời gian được bài gốc Thanh Niên ghi nhận. Những chiếc PT-76 khi ấy dẫn đội hình Hải quân đánh bộ tiến vào mục tiêu, thể hiện vai trò hỏa lực, cơ động và yểm trợ trong một chiến dịch đổ bộ quy mô lớn. Từ Tà Lơn đến hành trình giữa các đảo Đông Bắc, PT-76 trở thành biểu tượng cho sự bền bỉ, khả năng thích ứng và tinh thần chấp hành nhiệm vụ của bộ đội Việt Nam.

Xem thêm tại Thanh Niên