Sáng 2/11, thảo luận về dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), đại biểu Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, cho rằng những lo ngại của dư luận trước đề xuất liên quan đến người dưới 18 tuổi là dễ hiểu, bởi vấn đề tác động trực tiếp đến trẻ em trong bối cảnh nguy cơ mua bán tạng, bắt cóc và trục lợi bất chính vẫn hiện hữu.
Theo ông, việc sửa luật là cần thiết để khắc phục những bất cập hiện nay, trong đó mục tiêu quan trọng nhất là bảo vệ tốt hơn người hiến tặng, đặc biệt là trẻ em. Tuy nhiên, chính sách cũng phải tính đến nhu cầu của những bệnh nhân nặng đang chờ ghép tạng, với hy vọng có thêm cơ hội sống.
"Thay vì né tránh hay cực đoan trong cách nhìn nhận, chúng ta cần hoàn thiện hành lang pháp lý theo hướng chặt chẽ hơn, vừa bịt các kẽ hở để chống lại mọi hành vi vi phạm đạo đức và pháp luật, vừa không khép lại cánh cửa hy vọng sống của nhiều người bệnh", ông nói.
Đại biểu Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, phát biểu sáng 2/11. Ảnh: Cổng TTĐT Quốc hội
Để bảo đảm quy định rõ ràng, phù hợp với khoa học và nhân văn, đại biểu đề xuất phân biệt hai nhóm là người hiến khi còn sống và người hiến sau khi chết não, với những điều kiện riêng.
Với người hiến khi còn sống, ông đề nghị tuyệt đối cấm lấy mô, bộ phận cơ thể không có khả năng tái tạo nếu gây nguy hiểm trực tiếp đến tính mạng người hiến.
Đối với mô có khả năng tái tạo, không ảnh hưởng rõ rệt đến sức khỏe và sự phát triển, ông cho rằng người dưới 18 tuổi về nguyên tắc cũng không nên được hiến, do cơ thể chưa phát triển hoàn chỉnh. Ngoại lệ chỉ dành cho những trường hợp đặc biệt, được đánh giá chuyên môn là không ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ, chẳng hạn hiến máu hoặc tế bào gốc tạo máu.
Việc lấy mô trong những trường hợp này phải có sự đồng ý của chính người hiến và gia đình; người nhận phải có quan hệ huyết thống gần, được xác minh bằng giám định ADN và không còn phương án khác khả thi.
Theo ông Hiếu, những điều kiện này là rào chắn nhằm ngăn chặn nguy cơ kẻ xấu lợi dụng việc hiến mô để bắt cóc, tấn công trẻ mồ côi hoặc giả danh quan hệ nhận nuôi nhằm trục lợi.
Với người từ 18 đến 25 tuổi, đại biểu đề xuất chỉ cho phép hiến cho người cùng huyết thống. Người trên 25 tuổi có thể hiến cho người ngoài gia đình, nhưng phải chịu sự giám sát của hội đồng độc lập, không liên quan đến ê-kíp phẫu thuật và gia đình người nhận.
Đối với người hiến sau khi chết não, ông đề nghị việc xác định chết não phải do hội đồng độc lập đánh giá theo các tiêu chuẩn chặt chẽ của thông lệ quốc tế.
Trường hợp tử vong không rõ nguyên nhân, do tai nạn, nghi bị bạo hành hoặc người không có gia đình, cần có kết luận pháp y và xác nhận của cơ quan điều tra rằng không có dấu hiệu hình sự trước khi xem xét lấy tạng.
Riêng người dưới 18 tuổi đã chết não, đại biểu đề xuất hạn chế việc hiến tạng, chỉ cho phép trong trường hợp đặc biệt, có sự đồng ý của gia đình, người nhận cùng huyết thống và toàn bộ quá trình phải chịu sự giám sát của hội đồng độc lập.
Với người trên 18 tuổi, ông đề nghị tuyệt đối không lấy tạng nếu trước khi qua đời đã có văn bản từ chối hiến. Những trường hợp không có văn bản từ chối vẫn phải được gia đình đồng ý và chịu sự giám sát độc lập.
Liên quan đến nhu cầu ghép mô, ông Hiếu nêu bất cập trong việc hiến giác mạc. Khác với nhiều bộ phận cơ thể, giác mạc có thể được lấy sau khi người hiến qua đời mà không nhất thiết phải chết não. Trong khi nhu cầu ghép giác mạc để tránh mù lòa rất lớn, nguồn giác mạc phục vụ ghép tại Việt Nam hiện chủ yếu phải nhập từ nước ngoài, trong đó có Mỹ, với chi phí đắt đỏ.
Ngoài các điều kiện hiến tặng, đại biểu nhấn mạnh hai yếu tố quyết định niềm tin của người dân là công bằng trong phân bổ tạng và minh bạch chi phí ghép.
Dẫn nguyên tắc của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), ông cho rằng tạng hiến phải được phân bổ dựa trên tiêu chí lâm sàng và đạo đức, không phụ thuộc khả năng tài chính của người bệnh. Toàn bộ quá trình phải công bằng, minh bạch và có thể kiểm chứng.
Theo bác sĩ Hiếu, kinh nghiệm quốc tế cho thấy cần sử dụng hệ thống máy tính với thuật toán tự động chấm điểm, căn cứ vào mức độ cấp cứu, thời gian chờ đợi, khả năng tương thích miễn dịch và chính sách ưu tiên trẻ em, thay vì để con người quyết định theo cảm tính. Để phòng ngừa tiêu cực, ê-kíp lấy tạng không được biết người nhận là ai. Mọi trường hợp phân bổ ngoại lệ phải được Hội đồng Quốc gia phê duyệt và công khai trên hệ thống.
Về chi phí ghép, ông khẳng định "tạng hiến là vô giá", không thể mua bán. Khoản tiền người bệnh phải trả chỉ là chi phí dịch vụ, gồm điều phối, vận chuyển, phẫu thuật và thuốc ức chế miễn dịch sau ghép. Các khoản này phải được công khai, minh bạch, làm căn cứ để bảo hiểm y tế thanh toán theo tỷ lệ.
"Chỉ khi bảo đảm công bằng trong phân bổ tạng và minh bạch chi phí, luật sửa đổi mới có thể tạo dựng niềm tin của người dân và phát huy hiệu quả trong thực tế", ông nhấn mạnh.
Sơn Hà