Biến đổi khí hậu, tốc độ khai thác tài nguyên thiên nhiên, áp lực từ phát triển du lịch và dân sinh, dịch chuyển dân cư… là những yếu tố tự nhiên, xã hội đã và đang tác động sâu sắc đến di sản vật thể và phi vật thể của các quốc gia, trong đó có các di sản thế giới. Đồng thời với đó là nhận thức xã hội ngày càng rộng mở và sâu sắc hơn về giá trị hiện hữu và trường tồn của di sản trong đời sống. Chính vì vậy, Hội nghị còn là nơi gợi mở cách gìn giữ sự sống và sức sống của di sản.
Đề cập về sự cần thiết có cách tiếp cận mới đối với di sản, Giáo sư Toshiyuki Kono, Đại học Kyushu, Nhật Bản, Chủ tịch danh dự Hội đồng quốc tế về di sản và di chỉ (International Council on Monuments and Sites/ICOMOS) đã chỉ rõ mối quan hệ, sự phụ thuộc lẫn nhau mang tính hệ thống của rất nhiều yếu tố trực tiếp liên quan và tạo nên hiện tồn của một di sản vật thể.
Lấy thí dụ cụ thể về quá trình mà người Nhật Bản bảo vệ, ứng xử với cây cầu gỗ hơn 500 năm tuổi mang tên Kintaikyo, một danh thắng của đất nước này, ông phân tích: Từ vật liệu (kỹ thuật sử dụng và tạo tác), kiến thức (về lịch sử, giá trị, ý nghĩa của di sản) đến các yếu tố thực hành, công năng sử dụng, cộng đồng đều không chỉ có sự thay đổi qua thời gian mà còn có nhiều mối liên hệ với nhau, có sự phụ thuộc lẫn nhau mang tính hệ thống. Sự thay đổi ở một yếu tố có thể ảnh hưởng đến tính liên tục, chức năng hoặc ý nghĩa của các yếu tố khác. Bởi vậy, theo ông, tính xác thực có thể phụ thuộc vào sự tiếp nối của các mối quan hệ (giữa các yếu tố nói trên), chứ không phải vào việc bảo tồn nguyên trạng từng yếu tố riêng lẻ… “Điều này không có nghĩa là các bằng chứng vật chất không còn quan trọng”, ông nhấn mạnh,
Đến nay, cây cầu gỗ có chiều dài chưa đến 200m, với ba vòm cầu chính và hai nhịp dầm bên cạnh đã trải qua nhiều lần xây dựng lại (tất cả hoặc từng vòm cầu), sửa chữa chung, thay thế ván sàn trên cơ sở tài liệu bản vẽ kỹ thuật năm 1699. Bởi vậy, sự tồn tại và vẻ đẹp của cây cầu luôn được bảo đảm tính liên tục kể từ hơn 500 năm trước và lâu dài về sau.
Cùng đề cập cách tiếp cận tính xác thực của di sản nên được thẩm định theo tính liên tục có chứng cứ của quá trình biến đổi, không theo một trạng thái nguyên bản giả định, ông Nguyễn Thanh Quang, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long-Hà Nội đã viện dẫn một báo cáo khá chi tiết về quá trình nghiên cứu phục dựng Điện Kính Thiên tại Hoàng Thành Thăng Long. Trước khi bị phá hủy hoàn toàn, Điện Kính Thiên cũng đã trải qua những lần được xây dựng lại, thay đổi công năng sử dụng. Từ đây, đội ngũ nghiên cứu đã dành rất nhiều thời gian, tâm huyết tìm kiếm tư liệu, theo phương pháp nghiên cứu so sánh với các kiến trúc dân gian tiêu biểu của vùng Đồng bằng Bắc Bộ và kiến trúc cung đình ở Hàn Quốc, Trung Quốc, Nhật Bản cùng thời kỳ, thu thập nhiều nhất có thể các nguồn thông tin sử liệu bên cạnh kết quả khảo cổ tại Hoàng Thành nhiều năm qua để chọn lọc và kết nối một cách hợp lý từng mảnh chi tiết có liên quan với nhau.
Theo ông Quang, công trình phục dựng là công cụ diễn giải, hỗ trợ việc nhận diện giá trị nổi bật toàn cầu của Di sản Hoàng Thành Thăng Long. Chính vì vậy, công tác xây dựng sẽ phải tuân thủ các yêu cầu kỹ thuật nghiêm ngặt nhằm bảo vệ tốt nhất các di chỉ khảo cổ dưới lòng đất. “Ưu tiên tuyệt đối cho bảo tồn tại chỗ yếu tố gốc”, ông Quang nhấn mạnh. Ông cũng cho rằng, mọi đề xuất phục dựng cần kèm theo một bản thẩm định minh bạch về độ tin cậy của từng nguồn chứng cứ, phân định rõ điều đã xác lập và điều còn suy luận và công bố bản thẩm định này tại chỗ như một phần diễn giải cho công chúng.
Cùng với sự cần thiết mở rộng tầm nhìn về tính xác thực của di sản vật thể nhằm bảo vệ được lâu bền nhất giá trị hiện hữu của di sản, các nhà nghiên cứu, chuyên gia còn đưa ra đa dạng góc nhìn về vai trò của di sản phi vật thể, di sản sống, di sản tâm linh và các giá trị gắn kết cộng đồng trong tổng thể một hệ sinh thái di sản, như tại Hoàng Thành Thăng Long, Phố cổ Hội An, quần thể di tích và danh thắng Yên Tử-Vĩnh Nghiêm-Côn Sơn, Kiếp Bạc. Đồng thời, Hội nghị nhấn mạnh vị thế của cộng đồng, chủ thể nắm giữ tri thức và các giá trị di sản, như tại một số di sản của Lào, Campuchia, Trung Quốc, Hàn Quốc...
Có thể nói, những chuyển biến tự nhiên và xã hội liên tục, sâu sắc ở khu vực châu Á-Thái Bình Dương đặt ra yêu cầu cần tiếp nối đối thoại về ý nghĩa của tính xác thực, nhằm hỗ trợ những nỗ lực chung của con người trong việc bảo vệ những di sản nổi bật nhất của nhân loại. Văn kiện Hà Nội được thông qua tại Hội nghị đánh dấu đóng góp quan trọng của Việt Nam vào nỗ lực chung ấy
Thư Anh