Học sinh Trường tiểu học Chu Văn An (Việt Hưng, Hà Nội) - Ảnh: NGUYÊN BẢO
Liên quan đến việc sửa đổi chương trình giáo dục phổ thông và xây dựng bộ sách giáo khoa mới, PGS.TS Phạm Mạnh Hà - Khoa Khoa học và Công nghệ Giáo dục (FED), Đại học Bách khoa Hà Nội đã có những chia sẻ, đóng góp ý kiến tâm huyết.
Nhìn thẳng vào thực tế khi dạy và học môn tích hợp
Trao đổi với Tuổi Trẻ, PGS.TS Phạm Mạnh Hà cho biết chủ trương sửa sách giáo khoa đồng bộ từ lớp 1 đến lớp 12 là cần thiết và đúng thời điểm.
Sau gần một chu kỳ thực hiện chương trình giáo dục phổ thông 2018, chúng ta đã có đủ dữ liệu thực tiễn để nhìn rõ đâu là điểm mạnh cần giữ, đâu là bất cập cần sửa.
Theo ông, chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ nhấn mạnh hai trục rất rõ: giảm tải và chú trọng giáo dục đạo đức, nhân cách, lòng yêu nước, khát vọng cống hiến. Hai trục này không mâu thuẫn mà bổ sung cho nhau.
"Tinh thần 'rà soát, hoàn thiện', không phải làm lại từ đầu. Định hướng phát triển phẩm chất và năng lực của chương trình giáo dục phổ thông 2018 là xu thế chung của giáo dục thế giới và cần được kế thừa. Điều cần sửa là những chỗ thiết kế chưa hợp lý và những điều kiện thực hiện chưa theo kịp, chứ không phải triết lý giáo dục", ông Hà cho biết.
Trước ý kiến đề xuất khôi phục lại các môn học tích hợp (lịch sử và địa lý; khoa học tự nhiên: lý, hóa, sinh) thành từng môn học riêng như trước đây, theo ông Hà, cần nhìn thẳng vào thực tế.
Ý tưởng tích hợp là đúng, vì thế giới thực không chia theo môn học, và học sinh cần năng lực giải quyết vấn đề liên ngành. Nhưng khi triển khai, điều kiện thực hiện chưa đáp ứng. Giáo viên được đào tạo đơn môn, sách giáo khoa trên thực tế phần lớn là ghép các phân môn, và nhiều trường đã phải chia lại cho từng giáo viên dạy từng phần. Như vậy, tích hợp mới dừng ở cái tên.
"Dũng khí lúc này, theo tôi, không phải là chọn giữ nguyên hay quay lại, mà là chọn giải pháp phù hợp với điều kiện hiện nay.
Có thể tổ chức các môn theo mạch kiến thức đơn môn rõ ràng để giáo viên dạy vững, học sinh học sâu, đồng thời thiết kế một số chủ đề tích hợp, liên môn do nhóm giáo viên cùng phối hợp thực hiện.
Về lâu dài, nếu muốn giữ mô hình tích hợp thì phải làm thật tốt khâu đào tạo giáo viên dạy tích hợp liên môn, bồi dưỡng giáo viên, không thể để giáo viên vừa dạy vừa tự học môn mới", ông Hà nêu quan điểm.
PGS.TS Phạm Mạnh Hà - Ảnh: NVCC
Giảm tải đúng nghĩa không chỉ là bớt số trang sách giáo khoa
Theo ông Hà, trong quá trình rà soát, sửa đổi chương trình giáo dục phổ thông và xây dựng bộ sách giáo khoa mới cần thật cẩn trọng để tránh hiểu sai về tinh thần đổi mới sách giáo khoa.
Nếu hiểu theo cách "bổ sung nội dung về nhân vật lịch sử, tiền bối cách mạng, văn hóa dân tộc" thành thêm bài, thêm trang, thêm sự kiện và tiểu sử để học sinh ghi nhớ, nghĩa là chúng ta vừa bỏ bớt một gánh nặng hàn lâm lại khoác lên vai các em một gánh nặng khác, chỉ đổi tên gọi.
TIN LIÊN QUAN
Ông cho rằng phương pháp dạy học đã thay đổi. Trước đây, chúng ta dạy học theo tiếp cận nội dung, sách giáo khoa chính là những gì thầy phải giảng, trò phải thuộc.
Nay dạy học theo định hướng phát triển năng lực, sách giáo khoa là học liệu để giáo viên tổ chức hoạt động cho học sinh tìm hiểu, khám phá và vận dụng. Vì vậy, dù là một bộ sách thống nhất, sách mới vẫn phải được thiết kế như một học liệu mở, để thầy cô còn không gian điều chỉnh, sáng tạo.
"Giảm tải đúng nghĩa không chỉ là bớt số trang mà là bớt yêu cầu ghi nhớ, tập trung vào những kiến thức cốt lõi giúp học sinh hiểu bản chất và vận dụng được. Bổ sung đúng nghĩa không phải là thêm thông tin mà là thêm cơ hội trải nghiệm.
Lòng yêu nước chưa bao giờ hình thành từ việc học thuộc ngày tháng năm sinh của một anh hùng. Nó đến khi học sinh được nghe ông bà kể chuyện, được đứng trước di tích ở quê hương mình, được tự tay làm một sản phẩm kể lại câu chuyện ấy bằng giọng của chính các em.
Điều chúng ta cần không phải là học sinh biết nhiều hơn về lịch sử, mà là học sinh muốn tìm hiểu lịch sử và thấy mình là người tiếp nối các giá trị ấy", ông Hà chia sẻ.
Cần đồng bộ với đổi mới kiểm tra, đánh giá và thi cử
Ông Hà đề xuất khi rà soát, sửa đổi chương trình, xây dựng bộ sách giáo khoa mới, cần xác định rõ yêu cầu cần đạt cốt lõi ở cấp chương trình. Đây mới là đòn bẩy giảm tải thực chất, vì sách giáo khoa chỉ cụ thể hóa chương trình.
Đổi mới kiểm tra, đánh giá và thi cử đồng bộ. Nếu đề thi vẫn đo mức độ ghi nhớ thì sách có giảm tải đến đâu, áp lực học thêm vẫn còn nguyên.
Mở rộng không gian, thời gian, nguồn lực vật chất cho hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp, giáo dục địa phương và giáo dục kỹ năng sống. Đây là nơi giáo dục đạo đức, lòng yêu nước, sức khỏe tinh thần và năng lực số, năng lực sử dụng AI được hình thành bằng trải nghiệm thật, không bằng lý thuyết.
Bên cạnh đó, cần đầu tư cho giáo viên và quy trình thử nghiệm. Sách tốt đến đâu cũng phụ thuộc vào người thầy. Cần bồi dưỡng giáo viên năng lực thiết kế hoạt động, đồng thời thử nghiệm sách mới và lắng nghe ý kiến của chính giáo viên, học sinh trước khi đại trà.
"Tinh giản lý thuyết hàn lâm là cần thiết, nhưng không nên thay gánh nặng này bằng một gánh nặng khác. Mong rằng bộ sách mới sẽ giữ đúng tinh thần đó", ông Hà đề xuất.
PGS.TS Phạm Mạnh Hà là tác giả và chủ biên nhiều sách giáo khoa, giáo trình về giáo dục hướng nghiệp và kỹ năng sống được sử dụng rộng rãi trong hệ thống giáo dục Việt Nam.
Trong đó, ông là chủ biên sách giáo khoa Công nghệ 9 - Định hướng nghề nghiệp, Nhà xuất bản Giáo dục năm 2024 (Bộ Kết nối tri thức và cuộc sống).
Bộ Giáo dục và Đào tạo: Hoàn thành bộ sách giáo khoa mới từ lớp 1-12, sử dụng từ 2028Bộ Giáo dục và Đào tạo yêu cầu Vụ Giáo dục phổ thông xây dựng kế hoạch rà soát, hoàn thiện chương trình và sách giáo khoa nhằm hoàn thành bộ sách mới, sử dụng thống nhất toàn quốc từ năm học 2028-2029.