'Chung bàn' cùng Tuổi Trẻ: Bảo trẻ 'không được đánh nhau' chỉ là phần ngọn

Ba khách mời là chị Trịnh Thị Hiền Trân - Phó bí thư Thành Đoàn, Chủ tịch Hội đồng Đội TP.HCM; cô Nguyễn Đoan Trang - Hiệu trưởng Trường THCS Trần Văn Ơn (phường Tân Định, TP.HCM) và bạn Nguyễn Trí Thiện - tân sinh viên vừa trúng tuyển Đại học Kinh tế TP.HCM năm nay.

Từ chương trình Chung bàn lần này, bài toán cốt lõi dần lộ diện: Trẻ em đô thị không thiếu thốn về vật chất nhưng lại chịu sự "khiếm khuyết" về đời sống tinh thần. Nếu không bắt đầu từ việc chăm sóc sức khỏe tâm thần và giáo dục trí tuệ cảm xúc (EQ), mọi rào cản trên không gian mạng đều chỉ là giải pháp ngọn.

Khi mạng xã hội trở thành nơi 'trốn chạy' cảm xúc

Trong nhịp sống hối hả của những đô thị như TP.HCM, không khó để bắt gặp những gia đình mà sự tương tác giữa các thành viên gần như bằng không. Cha mẹ mải mê với công việc, chu cấp đầy đủ điều kiện vật chất với suy nghĩ "con cần gì được nấy", nhưng lại bỏ quên thế giới nội tâm của đứa trẻ.

Thực tế tại các trường học cho thấy, không ít học sinh rơi vào trạng thái khủng hoảng tâm lý kéo dài. Đáng lo ngại hơn, những hành vi tự hủy hoại bản thân như dùng dao rạch tay hay tự làm đau mình xuất hiện ngày càng phổ biến ở lứa tuổi học sinh trung học.

Khi không thể nói chuyện hay chia sẻ cùng cha mẹ, khi mọi bày tỏ đều nhận lại phản ứng gạt đi hoặc sự bận rộn vô chừng, đứa trẻ chọn cách co mình lại. Lúc này, không gian mạng và các video ngắn vô tình trở thành "trạm trú ẩn" cảm xúc.

Các em lướt TikTok, chìm đắm trong thế giới ảo như một cách giải tỏa stress và khỏa lấp sự cô đơn. Sự xao lãng hay sa đà vào mạng xã hội, dưới góc nhìn tâm lý, thực chất chỉ là biểu hiện bề nổi của một khoảng trống tinh thần chưa được lấp đầy.

• Cấm đoán hay đồng hành: 'Áo giáp' nào bảo vệ trẻ trên mạng xã hội

• Những câu hỏi vô tri nhưng hot: Hạt dưa trong bánh trung thu do ai cắn

• Công an làm việc với cô gái lên mạng xã hội chê người Tuyên Quang 'quẩy' bên mô hình Trung thu

Bên cạnh đó, các cuộc xung đột học đường hiện nay cũng không còn dừng lại ở phạm vi lớp học. Những vụ việc lập nhóm nói xấu, chửi bới, tẩy chay nhau trên mạng xã hội bùng phát dữ dội chỉ từ những mâu thuẫn rất nhỏ.

Cô Nguyễn Đoan Trang - Hiệu trưởng Trường THCS Trần Văn Ơn (phường Tân Định, TP.HCM) - thừa nhận đây là bài toán mà hầu như trường học nào cũng phải đối mặt. Từ những lời thù ghét trên không gian mạng, hậu quả kéo theo là sự tổn thương tâm lý nặng nề và làn sóng tẩy chay tàn nhẫn ngoài đời thực.

"Nếu chỉ gặp các em để nói 'không được bạo lực, không được đánh nhau' thì đó mới chỉ là phần ngọn. Gốc rễ của hành vi nằm ở cách các em nhận diện và xử lý cảm xúc của chính mình", chị Trịnh Thị Hiền Trân (Phó Bí thư Thành Đoàn, Chủ tịch Hội đồng Đội TP.HCM) bày tỏ.

Theo một khảo sát nhanh của báo Tuổi Trẻ từ 126 bạn trẻ dùng mạng xã hội thì có đến hơn 37% trả lời để hóng drama. Tuy nhiên việc xác minh thông tin đâu là đúng - sai thì đa phần còn thiếu kỹ năng này.

Tân sinh viên Trí Thiện nhận xét, khi lướt thông tin trên mạng xã hội, không thể biết đâu là thật đâu là giả. Cách xác minh của Thiện chính là việc kiểm chứng từ các nguồn tin, báo chí chính thống. 

Thiện cũng không ngại ngần cho rằng mình cũng như nhiều người trẻ "nghiện" điện thoại và tự cho mình ở mức thang điểm 8/10 về việc nghiện điện thoại. 

"Tôi thường dùng điện thoại để đi làm, trả lời tin nhắn, giải trí. Khi có thời gian rảnh là lấy điện thoại dùng ngay như một thói quen", Thiện cho hay.

'Điểm tựa từ phòng tư vấn tâm lý và chương trình giáo dục EQ

Từ thực trạng nhức nhối trên, câu hỏi đặt ra là: Làm sao để giúp trẻ xây dựng "sức đề kháng" tinh thần vững chắc? 

Chị Trịnh Thị Hiền Trân - Phó bí thư Thành Đoàn, Chủ tịch Hội đồng Đội TP.HCM - nhận định rằng chương trình giáo dục hiện nay đang tập trung phần lớn vào trí tuệ logic (các môn toán, lý, hóa...), trong khi trí tuệ cảm xúc (EQ/SEL) - yếu tố quyết định cách con người ứng xử và đối diện với áp lực - lại chưa được đặt đúng vị trí.

Khi được giáo dục về trí tuệ cảm xúc, trẻ sẽ biết cách nhận diện trạng thái của bản thân: đâu là niềm vui, sự hào hứng, và đâu là nỗi buồn, cơn giận dữ hay sự tức bực. 

Khi biết gọi tên cảm xúc, trẻ mới học được cách làm chủ hành vi, tránh vội vã trút giận lên mạng xã hội hay tìm đến các giải pháp tiêu cực.

Do đó, việc kiến nghị đưa nội dung giáo dục trí tuệ cảm xúc và ứng xử trên không gian mạng vào chương trình chính thức của Bộ Giáo dục và Đào tạo là một giải pháp mang tính chiến lược và căn cơ.

Cùng với việc giáo dục EQ, mô hình Phòng tham vấn tâm lý học đường đóng vai trò như một "chốt chặn" an toàn để phát hiện và hỗ trợ sớm các tổn thương tinh thần.

Tuy nhiên, thực tế tại nhiều trường công lập hiện nay là việc tư vấn tâm lý thường bị lồng ghép, do giáo viên bộ môn kiêm nhiệm vì vướng rào cản biên chế và kinh phí.

Chia sẻ về kinh nghiệm thực tế, cô Nguyễn Đoan Trang cho biết giải pháp hiệu quả là tìm nguồn xã hội hóa để mời các chuyên viên tư vấn tâm lý chuyên trách về trực phòng tư vấn.

"Nhờ các bài khảo sát tầm soát ban đầu và sự lắng nghe chuyên nghiệp, nhiều trường hợp học sinh có biểu hiện trầm cảm, tự hại đã được phát hiện kịp thời để phối hợp cùng gia đình can thiệp", cô Đoan Trang nói. 

Bên cạnh nỗ lực của nhà trường và tổ chức Đội, "mắt xích" quan trọng nhất vẫn quay về gia đình. Lời khuyên dành cho cha mẹ đơn giản nhưng đòi hỏi sự kiên nhẫn: Hãy học cách bình tĩnh nghe con nói, chấp nhận cảm xúc của con và dành thời gian thực sự cho những bữa cơm gia đình ấm áp.

Một thế hệ trẻ có sức khỏe tâm thần vững vàng, biết làm chủ cảm xúc và nhận được sự đồng hành đúng đắn từ cha mẹ sẽ không bị "đánh mất mình" trước những sóng gió trên không gian mạng. Chăm sóc đời sống tinh thần cho trẻ hôm nay chính là cách bảo vệ tương lai của xã hội một cách bền vững nhất.

Việc trang bị kỹ năng số cũng giúp học sinh, giới trẻ biết cách bảo vệ bản thân an toàn trên không gian mạng khi các em biết bảo mật thông tin cá nhân… 

Cùng với đó là cách tổ chức phòng tâm lý học đường được cô Trang đặc biệt quan tâm. 

"Chúng tôi phải thuê chuyên viên tư vấn bên ngoài, không dùng giáo viên trong trường, để đảm bảo về chuyên môn. Nếu làm tốt sẽ sàng lọc sớm và hỗ trợ cho học sinh rất tốt. Khi học sinh có vấn đề, nhiều khi phụ huynh không nhận ra thậm chí phụ huynh không chấp nhận con mình có vấn đề. Ví dụ một học sinh học giỏi, áp lực kỳ vọng từ ba mẹ, học sinh tự hủy hoại bản thân, rọc tay… bạn bè phát hiện rủ đến phòng tâm lý. Khi đó nhà trường cùng phụ huynh hỗ trợ con…", cô cho hay.

Phòng tư vấn tâm lý và chuyên viên tâm lý trong trường học rất hiệu quả trong việc hỗ trợ chăm sóc sức khỏe tâm thần cho học sinh. Lứa tuổi này, nhiều em khó nói chuyện với ba mẹ. Các em cũng không biết rõ cảm xúc của mình. Ba mẹ bận rộn không lắng nghe con, không biết cách làm bạn với con. Con không giải tỏa được với ai, rất dễ dẫn đến những hành vi khó kiểm soát. Tôi thấy các trường nên tìm nguồn xã hội hóa để có chuyên viên tâm lý.

Trẻ "trốn" vào mạng xã hội và clip ngắn: Do không biết cách nhận diện, giải tỏa cảm xúc của bản thân và chọn thế giới ảo để khỏa lấp khoảng trống tinh thần.

Hạn chế trong giáo dục cảm xúc (SEL): Trường học thiếu hướng dẫn cụ thể về trí tuệ cảm xúc; cha mẹ bận rộn, thiếu sự lắng nghe, khiến trẻ cô đơn và tự "nuôi" tâm sự bên trong.

*Giải pháp căn cơ:

Đẩy mạnh giáo dục trí tuệ cảm xúc (SEL) để giúp trẻ biết cách gọi tên và làm chủ cảm xúc.

Nhà trường nên xã hội hóa để có chuyên viên tư vấn tâm lý chuyên trách tại phòng tư vấn học đường nhằm lắng nghe và hỗ trợ trẻ kịp thời.

Cô Nguyễn Đoan Trang - Hiệu trưởng Trường THCS Trần Văn Ơn (phường Tân Định, TP.HCM) nói.

Sức khỏe tâm thần của trẻ em không còn là câu chuyện riêng của mỗi gia đình hay nhà trường. Những áp lực từ học tập, các mối quan hệ, gia đình và không gian mạng đang đặt ra yêu cầu phải nhìn việc chăm sóc trẻ một cách toàn diện hơn.