Tại tọa đàm "Hành động toàn cầu vì một hành tinh mát lành hơn" do Cục Biến đổi Khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), tổ chức ngày 14/9, nhiều chuyên gia nêu mặt trái của chiếc điều hòa - thiết bị làm mát phổ biến tại Việt Nam trong hai thập kỷ gần đây.
PGS. TS Nguyễn Việt Dũng, Phó hiệu trưởng Trường Cơ khí (Đại học Bách khoa Hà Nội), cho biết thiết bị này gây phá hủy tầng ozone và hiệu ứng nhà kính. Việc lạm dụng điều hòa khiến con người lẩn quẩn trong vòng lặp "làm mát trong nhà, làm nóng Trái Đất".
Cụ thể, để giảm nhiệt độ trong phòng, điều hòa sẽ thải lượng nhiệt tương ứng 130% lượng nhiệt giảm đó ra ngoài trời, làm nóng không khí quanh khu vực cục nóng. Tình trạng này khiến không khí bên ngoài nóng hơn thông thường.
"Càng nóng, chúng ta càng dùng điều hòa, và thải nhiệt ra bên ngoài nhiều hơn. Kết hợp với tình trạng bê tông hóa, khiến nhiệt độ đô thị tăng 2-5 độ C so với các vùng lân cận", ông Dũng nêu.
Các chuyên gia tại tọa đàm. Ảnh: DCC
Một vấn đề nữa là nhu cầu tiêu thụ điện của thiết bị làm mát tỷ lệ thuận với nhiệt độ bên ngoài. Tức là, khi nhiệt độ ngoài trời nóng hơn, điều hòa lại "ngốn điện" hơn. Phó hiệu trưởng Trường Cơ khí ước tính nhiệt độ ngoài trời tăng 1 độ C, tiêu thụ điện cho điều hòa sẽ tăng lên 2-4%, tạo một vòng lẩn quẩn "càng dùng, càng nóng, lại tăng dùng".
Ngoài ra, điều hòa sử dụng gas lạnh, một chất có nguy cơ phá hủy tầng ozone và làm nóng hành tinh. Tầng ozone là lớp khí quyển giúp hấp thụ và ngăn chặn phần lớn các bức xạ cực tím (tia UV) nguy hiểm từ Mặt Trời. Ông Dũng cho biết một kg gas lạnh đời cũ có khả năng làm nóng hành tinh gấp hơn 2.000 lần CO2, ảnh hưởng nghiêm trọng tới khí hậu.
Theo Cục Biến đổi Khí hậu, tiêu thụ điện cho làm mát đạt 71,4 TWh, chiếm 25% tổng tiêu thụ điện quốc gia. Nếu không có biện pháp kiểm soát, lĩnh vực làm mát có thể chiếm gần 10% tổng phát thải khí nhà kính của Việt Nam trong 2030.
Thách thức này đặt ra bài toán làm mát bền vững, đảm bảo nhu cầu thiết yếu trong sinh hoạt, sản xuất, đồng thời giảm thiểu ảnh hưởng tới khí hậu. Trong đó, theo chuyên gia, việc làm mát không thể trông chờ vào chiếc điều hòa.
Để giải quyết bài toán này, ông Nguyễn Công Thịnh, chuyên gia độc lập về môi trường xây dựng và công trình xanh, cho biết cần giảm thiểu nhu cầu làm mát ngay từ khâu quy hoạch và thiết kế. Trong đó, các yếu tố cần lưu tâm là mật độ xây dựng, diện tích cây xanh, mặt nước. Vùng đệm xanh sẽ giúp giảm hiệu ứng "đảo nhiệt đô thị" - nơi vùng đô thị nóng hơn vài độ C so với khu vực lân cận.
Đi vào chi tiết thiết kế, ông Phan Tuấn Anh, nhà sáng lập kiêm kiến trúc sư trưởng GS Team, nêu một số giải pháp giúp giảm thiểu nhu cầu điều hòa trong một công trình. Ví dụ, "ông bà thời xưa" thường làm nhà hướng nam để đón gió, sân trong, giếng trời... Giải pháp đơn giản khác trong một khu đô thị là "nương bóng" công trình, dùng các tòa nhà che mát lẫn nhau.
Theo các chuyên gia, với một công trình độc lập, giải pháp cơ bản thường ưu tiên dựa vào tự nhiên. Trong đó, tòa nhà cần được phân bổ không gian để thông gió, tạo khoảng đệm chính cho hướng đón nắng trực tiếp (đông - tây), dùng vật liệu cách nhiệt và lớp phủ phản xạ nhiệt.
Ông Thịnh lưu ý làm mát bền vững không phải là cắt giảm việc dùng điều hòa. Việc cần thiết là hài hòa cả hai mục tiêu - giảm thiểu hoặc sử dụng thiết bị làm mát tiết kiệm năng lượng, hiệu quả, nhưng vẫn đảm bảo điều kiện làm việc và sinh hoạt cho người sử dụng.
Ở góc độ vĩ mô, Việt Nam tham gia Công ước Vienna, Nghị định thư Montreal từ năm 1994, hướng tới thúc đẩy quá trình kiểm soát, loại trừ các chất làm suy giảm tầng ozone. Bản sửa đổi, bổ sung Kigali được quốc tế thông qua năm 2016, đưa môi chất lạnh HFC (thường dùng trong điều hòa, thiết bị lạnh) vào lộ trình giảm dần trên phạm vi toàn cầu. Theo thống kê của Ban Thư ký ozone quốc tế, tính từ 1994 đến tháng 8/2025, việc thực hiện theo cam kết quốc tế giúp Việt Nam ngăn ngừa phát thải khoảng 240 triệu tấn CO2e.
Thủy Trương