Ít ai thử làm một phép tính rất đơn giản về cuộc đời nghề nghiệp của một cô giáo lớp 1. Hơn 35 năm đứng lớp, mỗi năm vài chục học sinh, cô có thể đi qua và để lại dấu ấn trong hơn 1.000 cuộc đời học tập. Hơn một nghìn đứa trẻ, từ lớp học đầu đời ấy, bắt đầu hình thành cách đọc, cách học, sự tò mò và những thói quen có thể theo các em suốt nhiều năm sau.
Ngày đầu vào lớp 1, có em đã đọc được vài câu, có em còn đánh vần tên mình. Có em cầm bút chắc tay, có em cầm bút còn gượng gạo viết một dòng là mỏi. Có em thích giơ tay khi cô hỏi, có em biết câu trả lời nhưng vẫn cúi mặt. Trước mặt cô giáo là hơn 30 đứa trẻ đang tập làm quen với một thế giới mới.
Các em không chỉ học chữ và số mà còn học cách ngồi học, nghe người khác, hỏi khi chưa hiểu, làm sai rồi làm lại, tự chuẩn bị một vài việc mà trước đó cha mẹ vẫn làm thay.
Những việc rất nhỏ ấy nhiều năm sau hiện ra dưới những cái tên khác: tập trung, kỷ luật, kiên trì, tự tin, hợp tác, tự học.
Cô giáo Trà Thị Thu và học sinh tại điểm trường Tăk Pổ, TP Đà Nẵng (Ảnh: CTV)
Đọc có lẽ là món quà lớn nhất cô giáo tiểu học có thể trao cho một đứa trẻ. Khi trẻ đọc chắc, những cánh cửa khác bắt đầu mở. Em đọc đề Toán để hiểu phải làm gì; đọc một đoạn về Khoa học để biết vì sao trời mưa; đọc truyện rồi tò mò về một vùng đất chưa từng đến hay mẩu truyện lịch sử. Lớn hơn, em có thể tự tìm tài liệu, tra cứu, so sánh thông tin, học những điều không có trong sách giáo khoa.
Biết đọc có lẽ chưa đủ với trẻ. Điều đáng quý hơn là làm sao cho trẻ muốn đọc.
Một câu “con thử đọc tiếp xem” rất khác với sự sốt ruột khi trẻ đánh vần chậm. Một lời khích lệ đúng lúc có thể khiến đứa trẻ tối về tự mở cuốn sách thêm lần nữa. Hôm sau em biết thêm vài từ. Vài tháng sau em đọc nhanh hơn. Vài năm sau, việc tìm đến sách đã thành thói quen.
Sự tò mò cũng vậy. Trẻ sáu tuổi hỏi rất nhiều: tại sao lá cây rụng, tại sao số này lớn hơn số kia, tại sao chữ này đọc khác chữ kia. Nếu những câu hỏi ấy được đón nhận, trẻ hiểu rằng không biết không phải điều đáng xấu hổ và hỏi là một cách để học. Nếu thường xuyên bị gạt đi vì “hỏi nhiều quá”, cái tay đang giơ có thể dần hạ xuống.
Giữ cho cái tay ấy còn muốn giơ lên là một việc rất lớn của người giáo viên những năm đầu.
Cách cô giáo đối xử với lỗi sai cũng có thể đi theo trẻ rất lâu. Một em viết sai, làm sai phép tính hay đọc vấp trước lớp chỉ cần được chỉ lại và cho làm lần nữa. Nhưng nếu trẻ thường xuyên bị so sánh, chê bai hoặc gắn nhãn “chậm”, “kém”, em rất dễ chuyển từ “bài này mình chưa làm được” sang “mình là đứa không học được”.
Hai câu ấy khác nhau cả một cuộc đời học tập.
Nghiên cứu của Bridget Hamre và Robert Pianta cho thấy chất lượng quan hệ thầy trò ở những năm đầu có liên hệ với kết quả học tập và hành vi nhiều năm sau. Những nghiên cứu quy mô lớn về chất lượng giáo viên cũng cho thấy ảnh hưởng của người thầy không dừng lại ở điểm số của một năm học. Không ai quyết định số phận một đứa trẻ, nhưng người đứng ở điểm khởi đầu có một trách nhiệm và lợi thế đặc biệt: những gì họ giúp trẻ hình thành còn rất nhiều năm để lớn lên.
Vậy mà xã hội đây đó vẫn có một cách xếp hạng khá vô thức: dạy học sinh càng lớn, kiến thức càng khó thì nghề càng “cao”, trình độ bằng cấp càng cao; dạy trẻ nhỏ thì công việc có vẻ đơn giản hơn.
Bảng chữ cái rất đơn giản với người lớn. Dạy hơn 30 đứa trẻ cùng biết đọc, thích đọc và không sợ đọc thì không đơn giản. Hai cộng ba ai cũng biết bằng năm. Nhưng làm cho một đứa trẻ hiểu trên thực tế, dám nói cách nghĩ của mình, sai thì sửa và ngày mai vẫn muốn học lại là chuyện khác.
Không thể lấy độ khó của chương trình để đo độ khó của nghề.
Nếu thực sự coi tiểu học là nền móng, cách đối xử với người đặt nền móng ấy cũng phải tương xứng. Giáo viên cần được tuyển chọn tốt, đào tạo kỹ về cách trẻ học và phát triển, có thời gian quan sát từng em. Một lớp quá đông, cộng thêm hồ sơ, báo cáo, phong trào, sẽ lấy mất chính thứ trẻ nhỏ cần nhất: sự chú ý của người thầy.
Đãi ngộ cũng không nên dựa trên quan niệm cấp học cao thì công việc quan trọng hơn. Mỗi cấp học có cái khó riêng. Nhưng ở tiểu học, người giáo viên đang làm một việc rất đặc biệt: giúp trẻ hình thành cách học trước khi học những điều khó hơn.
Sau 35 năm, cô giáo có thể không nhớ hết tên hơn một nghìn học sinh từng ngồi trong lớp mình. Các em cũng sẽ quên nhiều bài tập, nhiều trang sách, thậm chí quên cả những lời cô từng nói.
Nhưng một người vẫn thích đọc khi đã trưởng thành, gặp điều chưa biết thì tự đi tìm, làm sai không vội bỏ cuộc, rất có thể trong đó còn một phần dấu tay của cô giáo những năm đầu.
Giáo viên tiểu học không chỉ dạy những bài học đầu tiên mà còn góp phần định hình cách một đứa trẻ sẽ học trong nhiều năm sau: có ham đọc không, có tò mò không, có biết tự học và đứng dậy sau một lần làm sai hay không. Trách nhiệm ấy rất lớn, và một nghề mang trách nhiệm như vậy xứng đáng được xã hội nhìn nhận, tin cậy và tôn trọng đúng với giá trị mà họ tạo ra cho tương lai của mỗi đứa trẻ.
Tác giả: TS Hoàng Ngọc Vinh từng giữ chức Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp, Bộ Giáo dục và Đào tạo; tham gia Tổ Tư vấn của Ủy ban Quốc gia Đổi mới Giáo dục và Đào tạo, nhiệm kỳ 2016–2021.
Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!