Trong nhiều năm sống ở Úc và New Zealand, tôi nhận thấy ranh giới giữa nhiều địa phương đôi khi chỉ được đánh dấu bằng một tấm biển nhỏ bên đường, ghi tên thành phố và vài lời chào mừng. Nếu không chú ý, người đi xe có thể đã qua địa giới mà không nhận ra.
Ở Việt Nam thì thường từ khá xa, chúng ta đã có thể nhận ra mình sắp vào một huyện, một tỉnh hay một thành phố nhờ chiếc cổng chào bắc ngang đường.
Vì sao chúng ta cần những chiếc cổng chào lớn đến vậy?
Nhiều cổng được xây rất lớn, có cột trụ, mái vòm, hệ thống đèn và những hình ảnh đại diện cho địa phương. Nơi có núi thì đưa núi lên cổng. Nơi có sông thì dùng hình sóng nước. Có chỗ thêm biểu tượng, khẩu hiệu phát triển và cả những lời giới thiệu về truyền thống văn hóa.
TIN LIÊN QUAN
Sẽ tháo dỡ giàn đèn cổng chào, đảm bảo an toàn cho người đi đường
Ý nghĩa của cổng chào, tượng đài đâu ở số tiền lớn hay quy mô hoành tráng
Tránh lắp đặt đèn LED và cổng chào trong TP Trà Vinh quá dày đặc
Thỉnh thoảng, báo chí còn nhắc đến chiều cao, chiều rộng và số tiền đầu tư cho các công trình này.
Đọc những con số ấy, tôi tự hỏi: vì sao chúng ta cần những chiếc cổng chào lớn đến vậy?
Có lẽ thói quen này một phần bắt nguồn từ đời sống làng xã. Ngày trước, làng có cổng làng. Người đi xa trở về, thấy cổng là biết đã đến quê. Cổng cũng đánh dấu nơi bắt đầu của một cộng đồng với phong tục, quan hệ và nếp sống riêng.
Khi làng trở thành phố, chiếc cổng không mất đi mà đổi hình thức. Tên làng được thay bằng tên huyện (cũ), tỉnh, thành phố. Cổng xây bằng gạch, gỗ ngày trước được thay bằng bê tông, thép và đèn chiếu sáng.
Nhưng cổng chào bây giờ không chỉ dùng để báo địa giới, mà còn được kỳ vọng quảng bá du lịch, giới thiệu văn hóa và thể hiện sự phát triển của địa phương. Vì phải nói quá nhiều điều, một số cổng trở nên rất to và chất đầy biểu tượng.
Tôi hiểu một thành phố cần có hình ảnh riêng. Người dân cũng muốn nơi mình sống khang trang, dễ nhận biết và có điều gì đó để tự hào. Tôi cũng hiểu xây cổng chào không hẳn là phô trương hoặc lãng phí.
Ở một số nơi, chiếc cổng được thiết kế phù hợp có thể giúp chỉ đường, làm đẹp cảnh quan và kể được một phần câu chuyện của địa phương.
Một công trình lớn chưa chắc đã trở thành biểu tượng
Biểu tượng thường cần thời gian. Một cây cầu, khu chợ, hàng cây hay góc phố trở nên đáng nhớ vì nhiều thế hệ đã sống cùng nó.
Người ta gắn vào đó những cuộc gặp gỡ, chia tay, ký ức tuổi thơ và thay đổi của thành phố. Không ai phải liên tục giải thích mà người dân vẫn biết nó có ý nghĩa gì.
Cổng chào mới xây thì khác. Kiến trúc sư có thể thiết kế hình dáng, chính quyền có thể đặt tên và giới thiệu ý nghĩa của từng chi tiết. Nhưng người ta không thể quyết định ngay rằng công trình ấy đã là biểu tượng. Điều đó còn phụ thuộc vào việc người dân có chấp nhận, sử dụng và nhớ đến nó hay không.
Có một lý do khác khiến cổng chào dễ được lựa chọn. Vì có thể nó là thành quả nhìn thấy được, đặt bên cạnh những thành quả khó thấy hơn, chẳng hạn như giao thông, bệnh viện, trường học, công viên, vỉa hè và nhiều dịch vụ khác. Những việc này mất nhiều năm, không phải lúc nào cũng dễ chụp ảnh hay tổ chức lễ khánh thành.
Cổng chào thì rõ ràng hơn. Công trình có dự toán, ngày khởi công, ngày hoàn thành và hình ảnh để đưa vào báo cáo. Chỉ cần đi ngang qua, ai cũng nhìn thấy. Phải chăng vì vậy mà chúng ta dễ dành nhiều sự chú ý cho lối vào hơn những gì đang diễn ra phía trong?
Nhưng cổng chào cao không tự làm đường phố sạch hơn. Những biểu tượng gắn trên cổng cũng không tự làm bản sắc địa phương phong phú hơn.
Du khách có thể ấn tượng trong vài giây khi đi qua, nhưng cảm nhận của họ về thành phố lại được tạo nên từ giao thông, cảnh quan, con người, món ăn và cách họ được đối xử trong những ngày ở đó.
Nhưng có phải nơi nào quan trọng cũng cần thêm một điểm nhấn? Có những nơi đang cần một công trình để được nhận diện, nhưng cũng có nơi bản thân cảnh quan, lịch sử và đời sống đã đủ làm nên bản sắc.
Một vấn đề khác đáng quan tâm là ai chọn hình ảnh đại diện cho nơi đó. Đó là người thiết kế, nhà quản lý, nhà đầu tư hay cộng đồng sẽ sống cùng công trình mỗi ngày?
Trước khi xây một cổng chào, địa phương nên hỏi người dân có cần công trình đó không và nó giải quyết nhu cầu gì.
Nếu cần đánh dấu địa giới, liệu một tấm biển đẹp, rõ ràng và phù hợp với cảnh quan đã đủ chưa? Nếu muốn kể câu chuyện văn hóa, những hình ảnh được lựa chọn có thực sự tiêu biểu không? Chi phí xây dựng và duy tu sẽ ra sao?
Quan trọng hơn, nếu không có tên gọi "điểm nhấn" hay "biểu tượng", bản thân công trình còn đem lại giá trị gì?
Một thành phố không nhất thiết phải chào khách bằng công trình có thể nhìn thấy từ xa. Lời chào thuyết phục hơn có thể nằm ở những con đường dễ đi, những không gian công cộng dễ tiếp cận và cách người dân đối xử với khách lạ.
Nói cách khác, điều khiến người ta nhớ một thành phố không phải là chiếc cổng lớn đến đâu, mà là những gì họ tìm thấy sau khi bước qua nó.
Xây cổng hoành tráng lấn đất đường bộ, bị buộc phá dỡ vẫn xây tiếpMột hộ dân tại xã Ia Hrú, Gia Lai, xây cổng ra vào hoành tráng lấn chiếm phạm vi đất dành cho đường bộ, bị xử phạt vi phạm hành chính và buộc phá dỡ, nhưng người này vẫn xây tiếp.