Tháng 3/2017, sau khi nhậm chức nhiệm kỳ thứ nhất, Tổng thống Donald Trump tới Virginia và lên thăm USS Gerald R. Ford, tàu sân bay lớn nhất thế giới và là chiếc đầu tiên thuộc lớp Ford, áp dụng những công nghệ hiện đại nhất của Mỹ, trong đó có hệ thống phóng điện từ.
Ông Trump trước đó tỏ ra bất bình khi USS Gerald R. Ford có chi phí khoảng 19 tỷ USD, nhưng lại gặp nhiều trục trặc trong suốt 8 năm đóng tàu do trang bị các công nghệ tiên tiến nhưng chưa qua kiểm nghiệm.
Tàu sân bay USS Gerald R. Ford rời căn cứ Souda trên đảo Crete, Hy Lạp, ngày 26/2. Ảnh: AFP
Ông tuyên bố mình đã chán ngấy những lời bào chữa từ các đô đốc và muốn lắng nghe ý kiến từ chính những người trực tiếp vận hành máy móc trên tàu.
"Tôi bảo 'cho tôi gặp mấy người phụ trách máy phóng'", Tổng thống kể lại trong một bài phát biểu hồi tháng 4/2019. "Họ đáp: 'Ngài thực sự muốn làm vậy sao?'. Tôi nói: 'Đúng vậy, họ mới là những người biết rõ mình đang làm cái quái gì!'".
Tổng thống cho biết khi ông lên tàu, một thủy thủ tên là "Bill Jones" đã nói rằng hải quân Mỹ đang phạm sai lầm vì từ bỏ máy phóng hơi nước trên tàu sân bay để thay bằng công nghệ điện từ.
Theo ông Trump, Bill Jones là kỹ thuật viên vận hành máy phóng, "người từng phục vụ 25 năm trong hải quân và rất thích mùi hơi nước". Người này đã thuyết phục ông rằng máy phóng hơi nước đã được kiểm chứng về độ tin cậy qua thời gian và có nhiều ưu điểm vượt trội so với phương pháp mới.
Theo thủy thủ này, quyết định chuyển sang hệ thống điện từ để phóng phi cơ nhanh và hiệu quả hơn thực chất lại đang đẩy hải quân đến thất bại.
Ông Trump kể Jones đã giải thích rằng nếu máy phóng điện từ bị hỏng, họ phải cần tới "những thiên tài từ Viện Công nghệ Massachusetts (MIT)" mới sửa được, trong khi bản hơi nước chỉ cần búa với đèn khò là xong. Theo giới chức ngành quốc phòng Mỹ, cả hai cách mô tả trên đều đơn giản hóa vấn đề thái quá.
Tổng thống Donald Trump (phía sau) vẫy tay chào khi rời tàu sân bay USS Gerald R. Ford tại Norfolk, Virginia, hồi tháng 7/2017. Ảnh: AFP
Giới chức hải quân Mỹ sau đó phải vội vã giải thích cho Tổng thống lý do công nghệ phóng điện từ được lựa chọn, đồng thời chỉ ra việc loại bỏ chúng sẽ gây ra xáo trộn vô cùng lớn và thiệt hại hàng tỷ USD.
Máy phóng điện từ (EMALS) được thiết kế để nhận năng lượng trực tiếp từ tua-bin, sử dụng dòng điện nhằm tạo ra từ trường mạnh, đẩy móc kéo gắn với máy bay di chuyển trên đường băng. Hệ thống cho phép triển khai máy bay với tải trọng lớn hơn so với máy phóng hơi nước, giúp phi cơ mang được nhiều vũ khí và nhiên liệu hơn.
Máy phóng điện từ cũng có thiết kế đơn giản hơn về cơ học so với máy phóng hơi nước, giúp giảm thời gian tái khởi động và tăng tần suất cất cánh, đơn giản hóa quy trình bảo trì. Nó còn giúp giảm số nhân sự vận hành máy phóng trên chiến hạm lớp Ford từ khoảng 10 người xuống còn hai người.
Thủy thủ bí ẩn
Các quan chức hải quân Mỹ cũng ráo riết tìm Jones để làm rõ những gì anh ta đã nói với Tổng thống về chương trình vũ khí thuộc hàng đắt đỏ nhất lịch sử. Tuy nhiên, không thủy thủ nào trong biên chế USS Gerald R. Ford có tên như vậy, và cũng không ai nhận là người đã trò chuyện với Tổng thống.
Dù vậy, cuộc trò chuyện với thủy thủ bí ẩn trên dường như đã tạo ấn tượng sâu sắc với ông Trump. Trong một cuộc điện thoại nhân dịp Lễ Tạ ơn vào tháng 11/2018 với các thủy thủ tàu USS Ronald Reagan, tàu sân bay lớp Nimitz thế hệ cũ sử dụng máy phóng hơi nước, Tổng thống Trump đã đề nghị hạm trưởng so sánh hai phương pháp phóng.
Đại tá Patrick Hannifin, người hiện là đô đốc nắm quyền chỉ huy lực lượng hải quân Mỹ tại khu vực Tây Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương, nói với Tổng thống rằng dù máy phóng hơi nước hiện hoạt động rất ổn định, ông vẫn ưu tiên hệ thống máy phóng điện từ hơn.
Khi ông Trump gạn hỏi Hannifin rằng "chắc phải cỡ Albert Einstein" mới điều khiển nổi hệ thống đó, đại tá đáp: "Để vận hành các lò phản ứng hạt nhân trên tàu này cũng cần phải giỏi cỡ Albert Einstein vậy, nhưng chúng tôi vẫn làm rất tốt đấy thôi".
"Đó thực sự là câu trả lời rất hay", Tổng thống nói.
Vấn đề tưởng chừng đã lắng xuống sau khi ông Trump thất cử năm 2020, nhưng mọi chuyện liên quan đến máy phóng hơi nước và công nghệ EMALS trên tàu sân bay lại trở nên phức tạp từ lúc ông Trump tái đắc cử nhiệm kỳ hai.
Ông Trump (bên phải) trò chuyện với thủy thủ tàu sân bay USS Gerald R. Ford hồi tháng 3/2017. Ảnh: USNI
Ông đã nhắc đích danh "Jones" trong một cuộc vận động cử tri vào tháng 1/2024 tại thành phố Mason, bang Iowa. Đến tháng 2/2025, Tổng thống tiếp tục đề cập chuyện máy phóng điện từ khi dự lễ nhậm chức Giám đốc Tình báo Quốc gia của bà Tulsi Gabbard.
Giới chức ngành quốc phòng từng rộ lên tin đồn ông Trump sẽ ký sắc lệnh hành pháp yêu cầu hải quân Mỹ quay lại sử dụng máy phóng hơi nước, nhưng mọi chuyện vẫn im ắng, cho tới mùa hè năm nay.
Tổng thống hồi tháng 8 công bố bản ghi nhớ yêu cầu hải quân Mỹ tìm phương án khôi phục hệ thống máy phóng hơi nước trên tàu sân bay. Lực lượng này được lệnh tính toán chi phí và lộ trình lắp đặt máy phóng hơi nước cùng hệ thống nâng thủy lực cho tàu USS Doris Miller, tàu sân bay thứ 4 thuộc lớp Gerald R. Ford dự kiến gia nhập hạm đội vào năm 2034.
Quyết định sẽ áp dụng với 6 chiến hạm khác thuộc lớp Ford dự kiến được đóng sau USS Doris Miller. 3 tàu đầu tiên gồm USS Gerald R. Ford, USS John F. Kennedy và USS Enterprise vẫn tiếp tục sử dụng công nghệ điện từ.
Động thái này đẩy hải quân Mỹ vào thế khó, bởi họ đã không đóng thêm tàu sân bay trang bị máy phóng hơi nước nào kể từ chiếc USS George H.W. Bush biên chế năm 2009.
"Đáng ngại hơn là người ta đã ngừng sản xuất máy phóng hơi nước hàng chục năm nay, giờ không còn ai chế tạo chúng nữa", Hunter Stires, cố vấn chiến lược hàng hải cho cựu bộ trưởng hải quân Mỹ Carlos Del Toro, nói.
Nguy cơ tụt hậu
Kể từ khi mệnh lệnh được ban ra, giới lãnh đạo hải quân Mỹ tỏ ra khá dè dặt trong các phát ngôn.
"Nếu quay lại sử dụng máy phóng hơi nước và hệ thống nâng thủy lực, chúng tôi cần phải tính toán rất kỹ tổng chi phí. Đó sẽ là một thay đổi lớn về mặt thiết kế", USNI News dẫn lời đô đốc Daryl Caudle, tư lệnh hải quân Mỹ, nói.
Theo lời ông, đợt kiểm tra hồi tháng 2 đối với hệ thống phóng điện từ trên tàu Ford cho thấy nó hoạt động vượt trội so với các hệ thống hơi nước truyền thống.
Giới phân tích và chuyên gia trong ngành nhận định hệ thống EMALS có thể đem lại hiệu quả cao hơn trong chiến tranh tương lai nhờ khả năng cất cánh cho cả máy bay truyền thống lẫn máy bay không người lái (UAV). Bên cạnh đó, họ cũng lo ngại việc đưa máy phóng hơi nước trở lại tàu sân bay sẽ khiến hải quân Mỹ tụt hậu về công nghệ so với Trung Quốc, quốc gia đã trang bị máy phóng điện từ cho các tàu sân bay của mình.
Dù vậy, quyền Bộ trưởng Hải quân Hùng Cao đã cảnh báo các quan chức không được nghi ngờ quyết định của Tổng thống. "Cuộc tranh luận về việc có làm điều này hay không đã kết thúc", ông viết trong bản ghi nhớ ngày 28/8. "Nhiệm vụ của chúng ta hiện nay là đề ra kế hoạch thực thi".
Các chiến đấu cơ trên tàu sân bay USS Gerald R. Ford của hải quân Mỹ hồi tháng 12/2025. Ảnh: AFP
Theo bình luận viên Marcus Weisgerber từ báo Wall Street Journal (WSJ), do tàu sân bay USS Doris Miller khó hoàn thành trước khi ông Trump mãn nhiệm vào tháng 1/2029, khả năng tàu sân bay này quay lại với máy phóng hơi nước đời cũ có thể giảm đi đáng kể. Dù vậy, hải quân Mỹ đang ráo riết triển khai kế hoạch theo lệnh của Tổng thống.
"Đây có thể là bước ngoặt tốn kém hàng tỷ USD chỉ xuất phát từ cuộc trò chuyện phiếm giữa Tổng thống với một thủy thủ", Bryan Clark, chuyên gia hàng hải tại Viện Chính sách Hudson ở Washington, nhận định. "Mức độ ảnh hưởng mà một cá nhân có thể tạo ra thực sự khủng khiếp".
WSJ đã liên hệ với hàng loạt quan chức hải quân, nghị sĩ, cố vấn Nhà Trắng cùng lãnh đạo giới công nghiệp quốc phòng Mỹ, nhưng đến nay không người nào biết thủy thủ Bill Jones mà ông Trump nhắc tới thực sự là ai.
Phát ngôn viên hải quân Mỹ cho hay nếu không có ngày sinh hoặc thông tin định danh khác, họ không thể xác định được người này trong hệ thống dữ liệu của lực lượng.
Vũ Hoàng (Theo WSJ, AFP, Reuters)