Đại học thao túng dữ liệu để leo bậc, bảng xếp hạng sẽ điều chỉnh phương pháp

Nguồn ảnh: Thanh Niên

Bảng xếp hạng đại học thế giới của Times Higher Education sẽ điều chỉnh phương pháp xếp hạng từ 2027, trong bối cảnh nhiều trường quá chú trọng vào thứ hạng dẫn tới các hành vi ‘đi quá xa’.

Thông tin do ông Phil Baty, Giám đốc đối ngoại toàn cầu ở Times Higher Education (THE), đưa ra vào đầu tháng 10. Ông lý giải, vị thế cao trên bảng xếp hạng có thể giúp các trường đại học (ĐH) thu hút quan hệ hợp tác, nguồn vốn đầu tư, đặc biệt là giảng viên và người học tài năng. Thứ hạng tốt còn giúp trường tăng hiện diện và uy tín quốc tế, thế nên sự thành công trên các bảng xếp hạng đã trở thành một phần trong mục tiêu chiến lược của nhiều đơn vị.

Song, vị giám đốc bày tỏ lo ngại khi có những trường ĐH quá chú trọng vào vị trí trên bảng xếp hạng, thậm chí thay đổi sứ mệnh của trường để đưa các chỉ số xếp hạng từ phương tiện để đạt được mục tiêu thành mục tiêu cuối cùng. "Trong trường hợp hiếm hoi hơn, điều này còn dẫn tới hành vi gian lận và thao túng dữ liệu để giành lợi thế bất chính", ông Baty chia sẻ.

"THE có nghĩa vụ đảm bảo rằng sự thành công trên các bảng xếp hạng phải được xây dựng trên những nền tảng vững chắc và dài lâu; dựa trên thực tế chứ không phải phụ thuộc vào dữ liệu đã bị ‘làm đẹp’, thao túng hay những chiêu trò tô vẽ bên ngoài", ông nhấn mạnh.

Đó là nguyên nhân THE đang tiến hành "một số thay đổi nhỏ" trong phương pháp đánh giá với bảng xếp hạng ra mắt vào mùa thu năm sau. Các điều chỉnh này sẽ được tham vấn công khai và thảo luận trước khi chính thức chốt trong năm 2027, với khoảng thời gian báo trước đủ dài để các trường ĐH tìm hiểu kỹ.

Thay đổi đầu tiên là áp trần số lượng tự trích dẫn cấp trường được dùng trong các phân tích trắc lượng thư mục (bibliometric). Bởi, thực tế ghi nhận rằng việc tự trích dẫn có thể bị lạm dụng, với hai trường hợp gian lận phổ biến là hình thành các "liên minh" hoặc "câu lạc bộ" trích dẫn, hay nhà nghiên cứu bị ép trích dẫn công trình của người khác bằng các cách thức khác nhau.

"Chúng tôi khẳng định rằng việc tự trích dẫn trong các bài báo có thể hoàn toàn hợp lệ, bởi đó có thể là dấu hiệu của quá trình nghiên cứu tiếp nối, đổi mới hay tạo ra đột phá mới. Vì vậy, chúng tôi không ủng hộ việc cấm hoàn toàn tự trích dẫn, dù là ở cấp độ cá nhân hay tổ chức", ông Baty nói.

Thay đổi thứ hai là điều chỉnh trọng số các tiêu chí ở nhóm chất lượng nghiên cứu (research quality). THE nhận định, tiêu chí tác động trích dẫn (citation impact) có thể bị lệch bởi các giá trị ngoại lệ về mặt thống kê ở những trường có số lượng công bố khoa học thấp, đồng thời dễ bị thao túng một cách có chủ đích. Do đó, bảng xếp hạng sẽ giảm trọng số tiêu chí này và tăng trọng số 3 tiêu chí còn lại để hướng tới việc đánh giá cân bằng, vững chắc hơn.

"Những thay đổi này phản ánh cam kết không ngừng của chúng tôi trong việc củng cố niềm tin trọn vẹn từ toàn ngành, đồng thời cung cấp dữ liệu và các phân tích phản ánh đúng mức độ quan trọng của các bảng xếp hạng trên phạm vi toàn cầu", ông Phil Baty nhấn mạnh.

Trước đó, ở kỳ xếp hạng mới nhất do THE công bố hồi cuối tháng 9, ĐH Oxford (Anh) duy trì vị thế số 1 thế giới năm thứ 11 liên tiếp, theo sau đó là Viện Công nghệ Massachusetts (Mỹ) ở hạng 2 và ĐH Princeton, ĐH Harvard (Mỹ) đồng hạng 3. Còn tại Việt Nam, 3 vị trí đầu năm nay thuộc về ĐH Duy Tân, ĐH Kinh tế TP.HCM (cùng ở nhóm 701-800) và Trường ĐH Y Hà Nội (hạng 801-1.000).

Tổ chức xếp hạng đại học thế giới Times Higher Education (THE) vừa công bố kế hoạch điều chỉnh phương pháp đánh giá nhằm ngăn chặn tình trạng thao túng dữ liệu và chạy đua thứ hạng thiếu lành mạnh. Quyết định này được đưa ra sau khi ghi nhận hiện tượng một số cơ sở giáo dục biến vị trí xếp hạng thành mục tiêu tối thượng, thậm chí làm đẹp số liệu để trục lợi danh tiếng và thu hút đầu tư. Các nội dung sửa đổi sẽ trải qua quá trình tham vấn công khai trước khi chính thức áp dụng vào năm 2027. Cải tổ trọng tâm nhắm vào việc áp trần tỷ lệ tự trích dẫn cấp trường trong các phân tích trắc lượng thư mục nhằm triệt tiêu các liên minh trích dẫn chéo hoặc hành vi ép buộc trích dẫn. Dù vậy, THE khẳng định không cấm hoàn toàn tự trích dẫn vì đây vẫn có thể là dấu hiệu tự nhiên của quá trình phát triển nghiên cứu tiếp nối. Quy định mới sẽ giúp phân định rõ ràng giữa tiến trình học thuật chân chính và hành vi gian lận có hệ thống. Bên cạnh đó, THE sẽ giảm tỷ trọng của tiêu chí tác động trích dẫn trong nhóm chất lượng nghiên cứu nhằm hạn chế sai lệch thống kê từ những đơn vị có số lượng công bố khoa học ít. Trọng số của ba tiêu chí đánh giá còn lại trong nhóm này sẽ được nâng lên tương ứng để tạo thước đo thực chất và cân bằng hơn. Động thái trên phản ánh nỗ lực củng cố tính minh bạch và khôi phục niềm tin của giới học thuật toàn cầu đối với bảng xếp hạng.