Điều chỉnh chương trình, sách giáo khoa theo hướng nào?

Điều chỉnh chương trình, không xây dựng lại từ đầu

Việc điều chỉnh Chương trình giáo dục phổ thông (GDPT) 2018 vào thời điểm này xuất phát từ 2 yêu cầu lớn.

Thứ nhất, chương trình cần được cập nhật theo những định hướng mới về phát triển giáo dục và đào tạo được xác định trong Nghị quyết số 71-NQ/TW của Đảng, trong đó có một số điểm nổi bật như tăng cường giáo dục toàn diện đức, trí, thể, mỹ; nâng cao năng lực khoa học, công nghệ, năng lực số, trí tuệ nhân tạo (AI) và năng lực tiếng Anh; đẩy mạnh giáo dục STEM/STEAM, đổi mới sáng tạo; giáo dục nghệ thuật, thể chất, hướng nghiệp.

Thứ hai, Chương trình 2018 đã được triển khai tương đối trọn vẹn một chu kỳ, cần rà soát, đánh giá. Chương trình này đã mang lại nhiều chuyển biến tích cực, nhất là quan niệm về mục tiêu của giáo dục, nhưng thực tiễn cũng cho thấy có một số nội dung chưa đạt hiệu quả như mong muốn; có những ý tưởng đổi mới đúng về chuyên môn nhưng gặp khó khăn khi triển khai do đội ngũ, cơ sở vật chất hoặc cách thức tổ chức.

Cần nhấn mạnh, đây là rà soát, chỉnh sửa Chương trình 2018, chứ không phải xây dựng lại một chương trình mới.

ẢNH: NHẬT THỊNH

Tinh giản từ yêu cầu cần đạt

Một trong những mong đợi lớn đối với lần điều chỉnh này là tinh giản chương trình. Nhưng tinh giản không đơn giản là cắt bớt bài học hay giảm cơ học số lượng kiến thức. Trước hết, cần rà soát các yêu cầu cần đạt. Những yêu cầu quá hàn lâm, ít có giá trị đối với việc hình thành năng lực hoặc chưa phù hợp với lứa tuổi cần được điều chỉnh. Rà soát theo chiều dọc giữa các lớp, các cấp học và theo chiều ngang giữa các môn để khắc phục trùng lặp, chồng chéo hoặc bố trí chưa hợp lý. Có thể giảm một số kiến thức hàn lâm, ít thiết thực nhưng tăng yêu cầu về thực hành, vận dụng, tư duy phản biện và giải quyết vấn đề. Như vậy, tinh giản kiến thức nhưng không hạ chuẩn cần đạt.

Điều chỉnh hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp, giáo dục địa phương và các môn tích hợp

Một số nội dung của Chương trình 2018 cần điều chỉnh để triển khai được hiệu quả hơn.

Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp một số nơi tổ chức còn hình thức; việc bố trí giáo viên (GV), tổ chức hoạt động và đánh giá kết quả gặp nhiều khó khăn. Dự kiến sẽ tách hoạt động chào cờ đầu tuần và sinh hoạt lớp khỏi hoạt động trải nghiệm; chỉ giữ lại 35 tiết/năm cho hoạt động trải nghiệm ở cả 3 cấp, riêng ở THCS và THPT có thêm 17 tiết cho hoạt động hướng nghiệp.

Nội dung giáo dục của địa phương cũng cần thay đổi cách tổ chức; thay vì tổ chức dạy học riêng biệt, có thể tích hợp vào các môn học. Tài liệu giáo dục địa phương vẫn nên được duy trì và nâng cao chất lượng, vừa bảo đảm tuân thủ quy định của luật Giáo dục, vừa phát huy kết quả đã có. GV các môn học có thể khai thác những nội dung liên quan trong tài liệu này để tổ chức dạy học.

Đối với môn lịch sử và địa lý, và môn khoa học tự nhiên ở THCS, ý tưởng tích hợp về cơ bản là tốt. Tuy nhiên, thực tế cho thấy phần đông GV hiện nay được đào tạo theo từng môn riêng, số GV có khả năng dạy học môn tích hợp không đáng kể. Theo phương án đang được nghiên cứu, môn lịch sử và địa lý sẽ tách thành 2 môn độc lập; môn khoa học tự nhiên có thể vẫn giữ là môn tích hợp, nhưng xem xét lại các mạch tích hợp và thay đổi cách bố trí GV: ở lớp 6 và lớp 7, một GV đảm nhiệm dạy học cả môn tích hợp; ở lớp 8 và lớp 9, tùy vào điều kiện thực tế để phân công GV. Do đó, cần tăng cường đào tạo GV để trong tương lai môn khoa học tự nhiên sẽ được dạy học đúng với tinh thần của môn học tích hợp.

ẢNH: NHẬT THỊNH

Tiếng Anh bắt buộc từ lớp 1, tăng thời lượng tin học

Bên cạnh tinh giản, một số lĩnh vực cần được tăng cường để đáp ứng những yêu cầu mới.

Đáng chú ý là đưa tiếng Anh trở thành môn học bắt buộc từ lớp 1. Việc cho học sinh (HS) tiếp cận ngoại ngữ sớm có thể tạo điều kiện thuận lợi cho việc hình thành năng lực giao tiếp, đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học. Tuy nhiên, điều này cũng đặt ra yêu cầu rất lớn về đội ngũ GV, phương pháp và điều kiện dạy học, đặc biệt ở những vùng còn khó khăn. Vì thế, tăng thời lượng hay bắt đầu sớm phải đi cùng các điều kiện bảo đảm chất lượng.

Tin học cũng dự kiến được tăng số tiết. Trong bối cảnh chuyển đổi số và AI phát triển nhanh chóng, HS cần được trang bị không chỉ kỹ năng sử dụng thiết bị và phần mềm mà cả năng lực số, tư duy về dữ liệu, an toàn và đạo đức số, những hiểu biết nền tảng về AI. Tuy nhiên với AI, cần đặc biệt thận trọng. Giáo dục cho HS hiểu và biết sử dụng AI là cần thiết, nhưng vấn đề là HS bắt đầu sử dụng AI ở độ tuổi nào, sử dụng vào những nhiệm vụ gì và dưới sự hướng dẫn ra sao cần được nghiên cứu kỹ. Đặc biệt, ở giai đoạn hình thành các năng lực nền tảng như đọc, viết, tính toán và tư duy, không nên để công nghệ làm thay những hoạt động trí tuệ mà chính HS cần tự thực hiện.

ảnh: Đào Ngọc Thạch

Buổi học thứ hai sẽ học gì?

Một thay đổi có tác động lớn đến tổ chức nhà trường là định hướng tăng cường buổi học thứ hai trong ngày, sắp tới sẽ thực hiện bắt buộc từ tiểu học đến hết THCS. Yêu cầu đặt ra là không biến buổi học thứ hai thành kéo dài buổi học chính khóa hay tăng thêm khối lượng kiến thức.

Đây là khoảng thời gian dành nhiều hơn cho thực hành, trải nghiệm như đọc sách, thực hành ngoại ngữ, tin học, STEM, nghệ thuật, thể thao, hoạt động trải nghiệm và dự án.

Ở các môn như giáo dục thể chất, âm nhạc, mỹ thuật..., thời gian dành cho hoạt động của HS được tăng lên tạo điều kiện để đa dạng hóa các hình thức học tập, giúp HS có cơ hội lựa chọn theo sở thích, năng khiếu và điều kiện của nhà trường. Buổi học thứ hai cũng có thể dành thời gian hỗ trợ những HS chưa đạt yêu cầu ở một số nội dung, đồng thời tạo cơ hội cho HS có năng khiếu hoặc hứng thú riêng được phát triển sâu hơn.

Chương trình GDPT quốc gia cần thiết kế các nội dung cụ thể cho những hoạt động đó, tránh tình trạng các nhà trường sử dụng thời gian tùy ý dẫn đến làm sai lệch định hướng giáo dục, thậm chí bị thương mại hóa. Nếu được thiết kế đúng, buổi thứ hai có thể tạo điều kiện để thực hiện những mục tiêu về giáo dục thể chất, nghệ thuật, ngoại ngữ, công nghệ và trải nghiệm mà lâu nay nhà trường thường thiếu thời gian.

SGK thống nhất nhưng học liệu phải mở

Sau khi chương trình được điều chỉnh, SGK sẽ được rà soát tương ứng: tinh giản những nội dung chưa cần thiết, tăng thực hành và vận dụng, cập nhật một số nội dung về khoa học, công nghệ và những yêu cầu giáo dục mới. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, SGK không được xem là nguồn học liệu duy nhất. Cùng với sách in, cần phát triển SGK điện tử, học liệu số và kho tài nguyên dùng chung. SGK có thể thống nhất, nhưng môi trường học liệu sẽ phong phú, mở và có khả năng cập nhật.

Thước đo cuối cùng là thực tiễn dạy học

Tuy nhiên, những điều chỉnh nói trên chỉ có ý nghĩa nếu đi cùng đổi mới kiểm tra, đánh giá. Nếu chương trình giảm kiến thức ghi nhớ, tăng thực hành và vận dụng nhưng đề thi vẫn chủ yếu kiểm tra khả năng tái hiện kiến thức thì cách dạy và cách học khó thay đổi.

Chương trình, sách giáo khoa (SGK) và học liệu, phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá phải cùng vận hành theo một hướng. Đồng thời, mọi thay đổi đều phải tính đến điều kiện đội ngũ, trường lớp và cơ sở vật chất của các vùng miền.

Một chương trình tốt không chỉ đúng trên văn bản mà phải đi được vào những lớp học rất khác nhau trên cả nước. Đó cũng cần là thước đo quan trọng nhất của việc rà soát, điều chỉnh chương trình và SGK lần này. 

Chỉnh sửa phải dựa trên dữ liệu, nghiên cứu độc lập, lắng nghe GV và HS

VN đứng trước yêu cầu tiếp tục rà soát, hoàn thiện Chương trình GDPT 2018 và SGK. Rà soát không có nghĩa là phủ nhận những gì đã làm. Những điểm tốt cần được giữ lại; nội dung quá nặng cần tinh giản; những năng lực chưa được dành đủ thời gian cần được bổ sung; những cách kiểm tra vô tình khuyến khích học thuộc cần được thay đổi. Quan trọng nhất, quá trình này phải dựa trên dữ liệu, nghiên cứu độc lập, lắng nghe GV và HS, đồng thời dám nhìn thẳng vào những điểm chưa đạt.

Rà soát Chương trình GDPT 2018 và SGK là cần thiết, nhưng câu hỏi lớn hơn không phải "sửa gì?" mà là 20 - 30 năm tới, giáo dục VN muốn tạo ra những con người như thế nào?

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm lưu ý ngành giáo dục phải chủ động trước những thay đổi của thị trường lao động, nhất là tác động của AI. Mục tiêu của giáo dục là xây dựng thế hệ trẻ VN có trí tuệ, thể chất, bản sắc, bản lĩnh và đủ sức sánh vai quốc tế.

Do đó cần xác định đúng đích đến, chương trình mới biết dạy gì, GV biết dạy thế nào, kỳ thi biết đánh giá năng lực nào. Thành công của giáo dục không chỉ ở điểm số, mà ở việc hình thành những con người tự chủ, tử tế, sáng tạo và hạnh phúc. Muốn vậy, phải lấy học thật, thi thật, nhân tài thật, giá trị thật làm những giá trị cốt lõi, xuyên suốt của giáo dục và đào tạo. Trong thời đại AI, giáo dục càng phải chú trọng những năng lực làm người: yêu thương, trách nhiệm, trung thực, tư duy độc lập, sáng tạo và khả năng lựa chọn. 

Hồ Sỹ Anh