Doanh nghiệp tự quyết giá xăng dầu: Lo mỗi nơi một giá, khó so sánh?

"Giá xăng ở đâu rẻ hơn?", "Nếu mỗi doanh nghiệp tự quyết giá xăng, làm sao biết mức nào hợp lý?", "Liệu giá bán giữa các cửa hàng có thể chênh lệch lớn?". Những câu hỏi này được đặt ra khi cơ chế quản lý giá xăng dầu được đề xuất thay đổi theo hướng trao quyền chủ động định giá cho doanh nghiệp.

Với một mặt hàng thiết yếu, được ví như "máu" của nền kinh tế, việc giá bán có thể thay đổi theo từng doanh nghiệp, thậm chí từng thời điểm, khiến người tiêu dùng quan tâm đến cách thức công khai giá xăng dầu và khả năng so sánh giữa các cửa hàng.

Giá xăng được hình thành ra sao?

Theo cơ chế hiện hành, định kỳ vào thứ năm hàng tuần, Bộ Công Thương công bố giá cơ sở và mức giá bán tối đa đối với xăng dầu. Trên cơ sở đó, thương nhân đầu mối, thương nhân phân phối quyết định giá bán thực tế nhưng không được cao hơn mức giá tối đa.

Giá cơ sở được hình thành từ nhiều yếu tố, gồm giá xăng dầu thế giới, chi phí đưa hàng về Việt Nam, các loại thuế, chi phí kinh doanh, lợi nhuận định mức và mức trích lập hoặc chi sử dụng Quỹ bình ổn. Với xăng dầu sản xuất trong nước, công thức còn tính đến khoản premium nếu có (khoản chênh lệch/phụ phí theo giao dịch mua bán) và chi phí đưa sản phẩm từ nhà máy lọc dầu về cảng.

Trong giá xăng dầu hiện nay, các sắc thuế đáng chú ý gồm thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế bảo vệ môi trường, VAT và thuế nhập khẩu đối với nguồn hàng nhập khẩu. Ngoài ra, giá còn bao gồm chi phí kinh doanh định mức 1.050-1.250 đồng/lít, lợi nhuận định mức 300 đồng/lít và chi phí vận chuyển.

Đáng chú ý, các khoản thuế được tính theo những cơ sở khác nhau. Chẳng hạn, VAT được tính trên giá xăng dầu đã bao gồm một số khoản thuế và chi phí theo công thức hiện hành.

Hiện thuế tiêu thụ đặc biệt áp dụng ở mức 8% với xăng E5 và 7% với xăng E10. Một số mặt hàng xăng, dầu và nguyên liệu sản xuất xăng dầu tiếp tục được áp dụng thuế nhập khẩu ưu đãi 0%; thuế bảo vệ môi trường ở mức 0 đồng/lít, trong khi xăng, dầu thuộc diện không phải kê khai, tính nộp VAT.

Nếu doanh nghiệp tự quyết, giá xăng sẽ được tính thế nào?

Theo cơ chế được đề xuất, giá bán lẻ xăng dầu sẽ do doanh nghiệp tự quyết định, thay vì Bộ Công Thương công bố giá cơ sở và giá bán tối đa vào thứ năm hàng tuần như hiện nay. Nhà nước chuyển sang vai trò kiểm tra, giám sát việc doanh nghiệp công khai, niêm yết và thực hiện giá bán.

Cụ thể, giá bán lẻ xăng dầu được hình thành từ giá mua xăng dầu, chi phí tạo nguồn, chi phí kinh doanh định mức, lợi nhuận và các khoản thuế như thuế nhập khẩu, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế bảo vệ môi trường, thuế giá trị gia tăng và các khoản thuế khác (nếu có).

Trong đó, giá mua xăng dầu do thương nhân tự xác định dựa trên thực tế kinh doanh. Chi phí tạo nguồn cũng do doanh nghiệp tính toán tùy theo nguồn hàng nhập khẩu hay mua trong nước.

Với hàng nhập khẩu, chi phí tạo nguồn gồm các khoản đưa xăng dầu từ nước ngoài hoặc kho ngoại quan về cảng Việt Nam như premium, bảo hiểm, vận chuyển và các chi phí hợp lý khác. Với nguồn hàng trong nước, chi phí này gồm premium, bảo hiểm, vận chuyển, hao hụt và các chi phí hợp lý phát sinh khi đưa xăng dầu từ nhà máy lọc dầu về cảng.

Chi phí kinh doanh định mức là chi phí lưu thông xăng dầu trong nước, bao gồm cả phần chi phí dành cho thương nhân phân phối trong hệ thống. Doanh nghiệp áp dụng mức chi phí khởi điểm do Bộ Công Thương công bố, sau đó được điều chỉnh hàng năm theo biến động của chỉ số giá tiêu dùng (CPI).

Định kỳ 3 năm, doanh nghiệp phải tổng hợp, báo cáo chi phí kinh doanh xăng dầu thực tế phát sinh và đã được kiểm toán chuyên đề để Bộ Công Thương rà soát, làm cơ sở công bố mức chi phí định mức cho thời kỳ tiếp theo. Trường hợp chi phí biến động bất thường, có nguy cơ ảnh hưởng đến nguồn cung hoặc an ninh năng lượng, Bộ Công Thương có thể yêu cầu doanh nghiệp báo cáo để xem xét, điều chỉnh theo quy định.

Đối với lợi nhuận, dự thảo trao thêm quyền chủ động cho doanh nghiệp trong việc xác định theo thực tế kinh doanh. Các khoản thuế được thực hiện theo quy định của pháp luật về thuế.

Điều này có nghĩa, nếu cơ chế mới được áp dụng, các doanh nghiệp như Petrolimex, PVOIL, Saigon Petro, Anh Phát Petro... có thể đưa ra mức giá bán khác nhau, ngay cả khi các cửa hàng hoạt động trong cùng một khu vực. Mỗi doanh nghiệp có thể có nguồn hàng, giá mua, chi phí tạo nguồn, chi phí vận chuyển và mức lợi nhuận khác nhau.

Doanh nghiệp lo vướng khi tự quyết giá

Ở góc độ doanh nghiệp đầu mối, ông Đỗ Hoàng Hà, Trưởng ban Kinh doanh Tập đoàn Xăng dầu Việt Nam (Petrolimex), cho rằng dự thảo cho phép thương nhân phân phối mua hàng từ nhiều thương nhân đầu mối và tự quyết định giá bán. Tuy nhiên, dự thảo đồng thời quy định giá bán không được cao hơn giá của thương nhân đầu mối cao nhất tại địa bàn.

Theo ông Hà, nếu không quy định rõ thời điểm điều chỉnh giá, có thể phát sinh tình huống khó xác định mức giá có phù hợp. Chẳng hạn, tại thời điểm thương nhân phân phối điều chỉnh giá, mức giá đó chưa cao hơn giá của thương nhân đầu mối cao nhất. Tuy nhiên, sau đó một thương nhân đầu mối khác điều chỉnh giá lên mức cao hơn thì có thể phát sinh cách hiểu khác về mức giá của thương nhân phân phối.

Vì vậy, đại diện Petrolimex cho rằng cần nghiên cứu, quy định rõ hơn về thời điểm xác định và điều chỉnh giá, nhằm hạn chế vướng mắc trong quá trình thực hiện và giải trình với cơ quan thanh tra, kiểm tra.

"Đối với cơ chế bình ổn giá, cũng cần làm rõ mức biến động giá 15-20% trong dự thảo được tính so với mốc nào. Nên quy định cụ thể một mức thay vì để khoảng dao động, qua đó thuận lợi hơn cho việc thực hiện, công khai và giải trình", ông Hà nói.

Đại diện Công ty cổ phần Phát triển Đầu tư Trường An cho rằng dự thảo cần làm rõ hơn cách tính các khoản chi phí thực tế, hợp lý mà doanh nghiệp phát sinh trong quá trình kinh doanh.

Theo vị này, với doanh nghiệp nhập khẩu xăng dầu, ngoài giá mua hàng còn có nhiều khoản chi phí phát sinh trong quá trình đưa hàng về Việt Nam và duy trì nguồn hàng. Trong đó có phí ngân hàng, chi phí mở và thanh toán thư tín dụng (L/C), lãi vay phục vụ nhập khẩu, chi phí vận chuyển cũng như chi phí dự trữ hàng hóa.

"Việc quy định rõ phạm vi và cách tính các khoản chi phí sẽ giúp doanh nghiệp có cơ sở xác định giá bán, đồng thời giúp giá bán phản ánh sát hơn các chi phí thực tế phát sinh trong quá trình kinh doanh", vị này chia sẻ.

Ở góc độ doanh nghiệp bán lẻ, ông Ngô Xuân Thắng, Tổng giám đốc Công ty TNHH Hải Âu Phát, bày tỏ đồng tình với việc xây dựng một mức chi phí kinh doanh định mức chung. Tuy nhiên, theo ông, cách quy định về lợi nhuận trong dự thảo cần được xem xét lại.

Ông cho rằng chi phí kinh doanh định mức có thể được cơ quan quản lý xây dựng trên cơ sở báo cáo chi phí thực tế của các doanh nghiệp đầu mối lớn, sau đó điều chỉnh theo biến động của chỉ số giá tiêu dùng (CPI) và rà soát định kỳ.

Tuy nhiên, khi doanh nghiệp được tự quyết giá bán, việc quy định lợi nhuận chỉ do thương nhân đầu mối xác định sẽ chưa phản ánh đầy đủ hoạt động của các khâu phân phối và bán lẻ, theo đề xuất gộp lại thành thương nhân phân phối.

"Đầu mối có thể xác định lợi nhuận của đầu mối, ví dụ muốn mức lợi nhuận 500 đồng/lít. Nhưng khi hàng về đến thương nhân phân phối và bán lẻ, chúng tôi cũng phải có phần lợi nhuận của mình. Nếu ghi lợi nhuận do đầu mối xác định thì sẽ không phản ánh đúng giá bán lẻ", ông nói.

Theo ông Thắng, doanh nghiệp phân phối và bán lẻ còn phải bỏ chi phí để vận chuyển, đưa hàng về cửa hàng và tổ chức kinh doanh. Nếu phần chi phí kinh doanh định mức và lợi nhuận không được tính đến ở các khâu này, doanh nghiệp có thể rơi vào tình trạng không đủ chi phí để duy trì hoạt động.

Ông cho biết doanh nghiệp mong muốn mức lợi nhuận khoảng 700-1.200 đồng/lít. Tuy nhiên, đây là mức đề xuất từ phía doanh nghiệp, không phải mức lợi nhuận được quy định chung. "Nếu giữ lợi nhuận trong công thức thì cần thay đổi định nghĩa để phù hợp với thực tế kinh doanh của các thương nhân ở từng khâu", ông Thắng nói.

Nhà nước có công cụ để kiểm soát các hiện tượng bất thường

Trao đổi với phóng viên, ông Trần Hữu Linh - Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) - cho biết một trong những thay đổi quan trọng của dự thảo là trao quyền định giá xăng dầu cho thị trường và doanh nghiệp, thay vì Nhà nước quy định giá bán lẻ như hiện nay.

"Khi vận hành theo cơ chế mới, các yếu tố cấu thành giá như chi phí nhập khẩu, chi phí tạo nguồn, chi phí kinh doanh định mức, lợi nhuận, thuế sẽ được xác định theo cơ chế thị trường và quy định pháp luật tương ứng", ông nói.

Theo ông Linh, việc để giá xăng dầu được quyết định theo thị trường là một yếu tố quan trọng để thị trường vận hành theo nguyên tắc cạnh tranh. Tuy nhiên, do xăng dầu vẫn là mặt hàng thiết yếu, Nhà nước tiếp tục quản lý thông qua cơ chế kiểm tra, giám sát và hậu kiểm, đặc biệt khi thị trường xuất hiện những biến động bất thường.

Lãnh đạo Cục cho biết dự thảo cũng đặt trọng tâm vào quản lý bằng dữ liệu và ứng dụng công nghệ. Theo đó, Bộ dự kiến xây dựng hệ thống quản lý xăng dầu quốc gia, trong đó thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối phải cung cấp dữ liệu về chi phí, tồn kho, mua bán.

Dữ liệu bán hàng cũng được kết nối thông qua hóa đơn điện tử. Theo ông Linh, thông tin từ mỗi lần xuất hóa đơn tại các cửa hàng bán lẻ sẽ được gửi về cơ quan thuế và Bộ Công Thương, qua đó giúp cơ quan quản lý có dữ liệu cập nhật về hoạt động của thị trường.

"Cơ chế này giúp cơ quan quản lý có thông tin kịp thời, qua đó phát hiện sớm những rủi ro, hành vi gian lận thương mại và những diễn biến bất thường trên thị trường, trong khi việc quản lý xăng dầu được chuyển dần sang hướng tinh gọn, công khai và minh bạch hơn", ông Linh nói.