Bức xúc vì bị ngâm nợ kéo dài là tâm lý khó tránh. Nhưng ranh giới giữa đòi tài sản chính đáng và hành vi vi phạm pháp luật vốn rất mong manh. Khi chọn cách giải quyết bằng "luật rừng" thay vì cơ quan thi hành án, người đòi nợ không chỉ tự đánh mất thế đúng về lý, mà còn phải trả giá đắt bằng chính sự tự do của bản thân.
Từ bức xúc vì khoản nợ đến hành vi "tự xử"
Năm 2016, trong một lần dự sự kiện, bà C. quen biết ông Nguyễn Lê Minh (đạo diễn Lê Minh). Sau đó, cả hai trở nên thân thiết và thường xuyên hỗ trợ nhau trong công việc, cuộc sống.
Từ năm 2018, bà C. nhiều lần vay tiền ông Minh để nhập rượu về kinh doanh, với tổng số tiền 800 triệu đồng, không tính lãi.
Đến cuối năm 2021, do ảnh hưởng của dịch Covid-19, việc kinh doanh gặp khó khăn, bà C. chưa thể thanh toán khoản nợ. Ông Minh khởi kiện và được tòa án tuyên buộc bà C. trả 730 triệu đồng.
Khoản nợ kéo dài khiến ông Minh bức xúc. Chiều 4/9/2024, ông nhắn tin nhờ ông Trần Quốc Thắng mua một hộp sơn nhưng không nhận được phản hồi nên tự đi mua. Sau đó, ông lấy mắm tép có sẵn trong nhà cho vào túi nylon, nhờ ông Thắng chở đến nhà bà C. ở quận Tân Bình cũ.
' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E)
Đạo diễn Lê Minh tại tòa (Ảnh: T.M.).
Khoảng 17h45 cùng ngày, khi bà C. đang ở tầng 1, nhân viên báo tin cửa hàng bị tạt sơn màu hồng và ném mắm tép. Kiểm tra camera an ninh, bà C. phát hiện 2 người đi xe máy ném các túi chứa chất bẩn vào nhà nên trình báo công an.
Tại phiên tòa, ông Minh kêu oan. Sau quá trình tranh luận, HĐXX TAND khu vực 4 (TPHCM) quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung.
Nếu sự bức xúc không được kiểm soát, việc đòi lại một khoản tiền có thể nhanh chóng chuyển thành vụ án hình sự. Một vụ việc khác cho thấy nấc thang nghiêm trọng hơn của hành vi "tự xử".
Lê Hoàng Đại Nam (SN 1990) thường xuyên cắt tóc tại một tiệm ở quận Tân Phú và quen người thợ tên Trần Ngọc M.
Ngày 20/6/2018, anh M. mượn Nam 10 triệu đồng, hứa 2 ngày sau sẽ trả. Tuy nhiên, anh M. không thực hiện lời hứa rồi nghỉ việc.
Tình cờ phát hiện trên Facebook anh M. đã chuyển đến làm tại một tiệm tóc khác ở quận 12, ngày 26/6/2018, Nam chở vợ, mang theo dao đến nơi làm việc mới để tìm anh M. Trên đường đi, Nam rủ thêm Lê Anh D. và Nguyễn Trung Th. cùng đi.
Đến tiệm tóc, Nam dùng dao tấn công anh M. Thấy vậy, D. rút côn ba khúc để can ngăn, Nam bỏ đi. Nạn nhân được đưa đi cấp cứu nhưng tử vong sau đó. Với hành vi này, Nam bị phạt tù chung thân về tội Giết người.
Hai vụ việc, một bên là khoản nợ hàng trăm triệu đồng đã được tòa án giải quyết, bên kia chỉ là khoản vay 10 triệu đồng, nhưng cùng đặt ra một ranh giới pháp lý mà nhiều chủ nợ dễ bỏ qua: có quyền đòi tiền không đồng nghĩa với quyền tự mình dùng biện pháp cưỡng ép để lấy lại tiền.
Đòi nợ thế nào để không tự đẩy mình vào vòng lao lý?
Theo luật sư Trần Duy Huy (Đoàn Luật sư tỉnh Đồng Nai), ranh giới giữa quyền đòi nợ hợp pháp và hành vi có dấu hiệu tội phạm không nằm ở việc khoản nợ có thật hay chủ nợ đã thắng kiện, mà ở phương thức đòi nợ.
Nếu vì bức xúc mà chủ nợ đe dọa, dùng vũ lực, bắt giữ người, tự ý chiếm giữ tài sản, xâm phạm chỗ ở, tạt sơn, ném chất bẩn hoặc thực hiện hành vi khác nhằm gây sức ép buộc trả nợ thì tùy tính chất, mức độ và hậu quả, người thực hiện có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự về tội danh tương ứng.
Theo luật sư, khi người vay không thực hiện nghĩa vụ, chủ nợ cần ưu tiên sử dụng các công cụ pháp lý thay vì tự gây sức ép.
Trước hết, cần lưu giữ đầy đủ chứng cứ về khoản vay như hợp đồng, giấy biên nhận, tin nhắn, sao kê chuyển khoản và các tài liệu liên quan. Chủ nợ có thể gửi văn bản yêu cầu thanh toán, xác định thời hạn trả nợ và yêu cầu thực hiện nghĩa vụ trả lãi do chậm trả theo Điều 357 và Điều 468 Bộ luật Dân sự năm 2015.
Nếu thương lượng, hòa giải không thành, chủ nợ có quyền khởi kiện tại tòa án có thẩm quyền. Khi bản án, quyết định có hiệu lực, việc thu hồi nợ được thực hiện thông qua cơ quan thi hành án dân sự.
Đối với trường hợp đã có bản án nhưng người phải thi hành án không tự nguyện thực hiện nghĩa vụ, người được thi hành án có thể cung cấp thông tin về tài sản, thu nhập của người phải thi hành án và đề nghị cơ quan thi hành án áp dụng các biện pháp bảo đảm, cưỡng chế theo quy định.
Ở chiều ngược lại, nếu người phải thi hành án có điều kiện nhưng cố tình không chấp hành bản án, quyết định của tòa án sau khi đã bị áp dụng các biện pháp theo quy định, người này có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự về tội Không chấp hành án nếu đủ căn cứ.
Trường hợp người vay có hành vi, thủ đoạn có dấu hiệu của tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản hoặc Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản, người bị hại có thể tố giác đến cơ quan có thẩm quyền để được xem xét theo Điều 174 và Điều 175 Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung.
Đặc biệt, người cho vay không được tự ý đe dọa, dùng vũ lực, giữ người, giữ tài sản, xâm phạm chỗ ở hoặc bêu xấu người vay trên mạng xã hội để gây sức ép.