Dự thảo về tiếp nhận học sinh đầu cấp được Bộ Giáo dục và Đào tạo lấy ý kiến đến hết ngày 1/11. Theo đó, kỳ thi vào lớp 10 công lập từ năm 2027 dự kiến có hai môn Văn và Toán. Các tỉnh, thành được trao quyền chủ động về tiêu chí điểm khuyến khích, tối đa là 1.
Hiện, kỳ thi tuyển lớp 10 gồm Văn, Toán và môn thứ ba; điểm khuyến khích từ 0,5 đến 1,5 điểm, dành cho học sinh đạt giải tỉnh trong các cuộc thi có quy mô quốc gia. Như vậy, gần như chỉ những em đạt giải ở các cuộc thi Khoa học kỹ thuật và Hội khỏe Phù Đổng mới được cộng điểm.
Phụ trách công tác khảo khí tại một Sở Giáo dục và Đào tạo ở phía Bắc, ông Mạnh cho rằng mức cộng khuyến khích tối đa giảm còn 1 là hợp lý khi số lượng môn thi giảm từ 3 còn 2, trọng số vẫn là 5% tổng điểm xét tuyển.
Ông Đinh Đức Hiền, Giám đốc điều hành trường Tiểu học, THCS và THPT FPT Bắc Giang, nhìn nhận việc địa phương tự quy định cộng điểm sẽ giúp chủ động lựa chọn những tiêu chí phù hợp mục tiêu phát triển nguồn nhân lực, khuyến khích học sinh phát huy thế mạnh riêng.
Dù vậy, các chuyên gia đều bày tỏ e ngại chính sách này có thể khiến các cuộc thi và phong trào "trăm hoa đua nở", kéo theo cuộc đua thành tích và gây bất công cho học sinh.
Ông Nguyễn Hoàng Nam, Phó giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Đà Nẵng, phân tích rằng khi kỳ thi lớp 10 chỉ còn hai môn chính, biên độ 1 điểm khuyến khích sẽ tác động lớn đến việc đỗ trượt, nhất là ở những nơi có sự cạnh tranh khốc liệt như Hà Nội hay TP HCM. Ông dự đoán các địa phương gần như chắc chắn đưa vào danh mục cộng điểm các thành tích như học sinh giỏi, Olympic, nghệ thuật, STEM hay chứng chỉ ngoại ngữ quốc tế. Trong khi đó, định hướng của Bộ thời gian qua là cắt giảm các cuộc thi không cần thiết để giảm áp lực và bệnh thành tích.
"Để địa phương tự quy định cộng điểm khuyến khích có thể tạo ra tác động trái với định hướng chung của ngành", ông Nam nói.
Cùng góc nhìn, ông Mạnh thấy một khi thành tích được quy đổi thành điểm cộng, đồng nghĩa nó có giá trị cạnh tranh. Gia đình, học sinh sẽ tìm cách đầu tư, nhà trường đẩy mạnh tham gia, khiến thị trường các cuộc thi, chứng chỉ phát triển theo.
"Khi đó, các cuộc thi ồ ạt, nở rộ, khó kiểm soát, còn học sinh lại bước vào cuộc đua điểm cộng, gây áp lực không cần thiết", ông nói.
Thêm vào đó, việc "thả nổi" tiêu chí cộng điểm cho từng địa phương quyết định cũng làm gia tăng rủi ro bất công bằng. Theo ông Nam, phần lớn cuộc thi hiện nay gắn liền với năng khiếu, thể chất hoặc đòi hỏi điều kiện đầu tư tài chính lớn, nên không bảo đảm tính bao quát, rộng mở và bình đẳng trong cơ hội tiếp cận.
Ông Hiền còn lo nếu danh mục điểm cộng quá rộng sẽ dẫn đến một cuộc đua mới: luyện hồ sơ. Do đó, các tỉnh chỉ nên cộng điểm cho những kết quả thực sự có giá trị, được tổ chức hoặc công nhận bởi cơ quan có thẩm quyền, có chuẩn tuyển chọn rõ ràng và đủ độ tin cậy. Ví dụ thành tích học thuật, khoa học kỹ thuật, văn hóa, nghệ thuật, thể thao ở cấp phù hợp và có hệ thống thi từ địa phương tới quốc gia.
Ngược lại, cần cẩn trọng với các chứng chỉ thương mại, cuộc thi thu phí với độ phủ lớn, giải trực tuyến khó kiểm chứng, giấy chứng nhận từ các cuộc thi mà điều kiện kinh tế gia đình sẽ tạo ra lợi thế lớn.
Học sinh Hà Nội thi lớp 10, tháng 5/2026. Ảnh: Thế Bằng
Để không làm mất quyền tự chủ của địa phương, song vẫn đảm bảo công bằng trong cộng điểm khuyến khích vào lớp 10, ông Hiền đề xuất hai nguyên tắc. Một là Bộ xác định khung thành tích đủ điều kiện, địa phương chỉ chọn trong khung đó và công bố sớm. Hai là chỉ tính điểm cho thành tích cao nhất, không cộng dồn.
Sau cùng, ông Hiền cho rằng không nên kỳ vọng việc thay đổi số môn thi hay điểm cộng có thể giải quyết áp lực tuyển sinh lớp 10. Áp lực chỉ giảm bền vững khi cơ hội học tập được mở rộng, khoảng cách chất lượng giữa các trường giảm xuống và nhiều con đường sau THCS được xã hội nhìn nhận là có giá trị.
Một kỳ thi, chính sách tuyển sinh công bằng cần đảm bảo ba yếu tố: không làm méo mó việc học; đo được năng lực cần thiết và không để nơi sinh sống hay điều kiện gia đình quyết định quá lớn đến cơ hội của một học sinh.
Lệ Nguyễn - Thanh Hằng