Tiên học lễ, hậu học văn có đang bị lãng quên?
Từ lâu người Việt đã đề cao truyền thống "tiên học lễ, hậu học văn". Câu nói ấy không chỉ nhắc học trò phải kính trọng thầy cô mà còn thể hiện một quan niệm giáo dục sâu sắc.
Trước khi trở thành người có tri thức, mỗi người cần học cách ứng xử, biết phân biệt đúng sai và tôn trọng người khác. Kiến thức có thể giúp một người thành đạt nhưng nhân cách mới quyết định người đó sử dụng kiến thức và ứng xử với xã hội như thế nào.
Điều khiến chúng ta suy nghĩ không chỉ là thương tích của cô giáo hay trách nhiệm pháp lý mà nam sinh có thể phải đối mặt, mà còn là câu hỏi vì sao một học sinh đã học đến lớp 12 vẫn có thể lựa chọn bạo lực để phản ứng với người đang dạy dỗ mình.
Tất nhiên không thể từ một vụ việc cá biệt mà kết luận đạo đức học sinh ngày nay đang xuống cấp. Càng không thể vội vàng quy trách nhiệm cho gia đình hoặc nhà trường khi chưa làm rõ đầy đủ nguyên nhân. Nhưng những vụ bạo lực nghiêm trọng như vậy cần được nhìn nhận như một lời cảnh báo để chúng ta đánh giá lại những điều đang được ưu tiên trong quá trình giáo dục trẻ em.
Người Việt luôn đề cao truyền thống "tiên học lễ, hậu học văn"để nhắc học trò phải kính trọng thầy cô
ảnh: Đào Ngọc Thạch
Trong nhiều gia đình, câu hỏi quen thuộc sau mỗi ngày đến trường thường là hôm nay con được mấy điểm, đứng thứ mấy trong lớp, có đạt danh hiệu học sinh giỏi hay không? Những câu hỏi về việc con đã cư xử với bạn bè thế nào, có biết nhận lỗi khi làm sai, có biết kiềm chế khi tức giận hay không đôi khi lại ít được quan tâm hơn.
Ở nhà trường, thành tích học tập và kết quả thi cử vẫn là những thước đo dễ nhìn thấy nhất. Trong khi đó, những phẩm chất như sự trung thực, lòng nhân ái, khả năng tự kiểm soát và tinh thần trách nhiệm khó có thể đánh giá bằng vài bài kiểm tra.
Chú trọng kiến thức và thành tích không phải là sai. Nhưng nếu một học sinh có thể giải được bài toán khó mà không biết giải quyết bất đồng bằng lời nói, có thể ghi nhớ những bài học đạo đức nhưng không biết chấp nhận một lời phê bình, thì rõ ràng việc giáo dục con người vẫn còn những khoảng trống cần được quan tâm.
Quyền phản đối không đồng nghĩa với quyền xúc phạm, đe dọa, hành hung người khác
Điều đáng nói là sự tôn trọng thầy cô trong xã hội hiện đại không thể tiếp tục được hiểu theo nghĩa học trò phải phục tùng vô điều kiện. Giáo viên cũng có thể mắc sai lầm và phải chịu trách nhiệm về những hành vi không đúng mực. Học sinh có quyền bày tỏ quan điểm, phản ánh cách ứng xử của giáo viên hoặc đề nghị cơ quan có thẩm quyền bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.
Nhưng quyền phản đối không bao giờ đồng nghĩa với quyền xúc phạm, đe dọa hay hành hung người khác. Một học sinh có thể không đồng tình với cách nhắc nhở của thầy cô nhưng phải biết thể hiện sự bất đồng trong giới hạn của pháp luật và những chuẩn mực ứng xử tối thiểu. Đó cũng chính là ý nghĩa của việc học lễ trong xã hội ngày nay. Lễ nghĩa không phải sự sợ hãi trước quyền uy của người thầy mà là ý thức tôn trọng phẩm giá con người. Thầy cô không được dùng bạo lực để giáo dục học sinh và học sinh cũng không được dùng bạo lực để chống lại thầy cô. Sự tôn trọng phải được xây dựng từ cả hai phía.
Ở góc độ pháp lý, luật Nhà giáo 2025 xác định nhà giáo có quyền được tôn trọng, bảo vệ uy tín, danh dự, nhân phẩm, đồng thời có nghĩa vụ tôn trọng, đối xử công bằng và bảo vệ quyền lợi chính đáng của người học. Thông tư 03/2026/TT-BGDĐT cũng yêu cầu giáo viên không được xúc phạm, gây tổn thương, trù dập hoặc bạo hành học sinh dưới mọi hình thức. Như vậy pháp luật đã xác lập những giới hạn ứng xử rõ ràng. Vấn đề còn lại là làm thế nào để những giới hạn ấy trở thành nhận thức và hành vi tự giác của mỗi người trong môi trường giáo dục, thay vì chỉ được nhắc đến sau khi xảy ra một vụ việc nghiêm trọng.
Việc dạy con người biết sống tử tế, biết tôn trọng và chịu trách nhiệm vẫn phải là nền tảng trong giáo dục
ảnh: Đào Ngọc Thạch
Giáo dục nhân văn không đồng nghĩa với việc xem nhẹ trách nhiệm
Gần đây chính sách kỷ luật học sinh cũng có những thay đổi theo hướng nhân văn hơn. Thông tư 19/2025/TT-BGDĐT không còn quy định hình thức đình chỉ học tập mà chú trọng các biện pháp nhắc nhở, phê bình, yêu cầu tự kiểm điểm và hỗ trợ học sinh điều chỉnh hành vi.
Đây là định hướng cần thiết, bởi mục đích cuối cùng của kỷ luật học đường phải là giúp học sinh tiến bộ chứ không phải loại bỏ các em khỏi môi trường giáo dục. Nhưng giáo dục nhân văn không đồng nghĩa với việc xem nhẹ trách nhiệm. Một nền giáo dục không sử dụng bạo lực càng cần những nguyên tắc ứng xử rõ ràng và biện pháp xử lý đủ hiệu quả để học sinh hiểu rằng hành vi sai trái luôn có hậu quả tương ứng.
Điều quan trọng là nhà trường phải nhận diện và can thiệp sớm trước những biểu hiện bạo lực. Khi học sinh thường xuyên mất kiểm soát cảm xúc, có hành vi đe dọa hoặc phản ứng thái quá trước sự nhắc nhở, không nên chỉ dừng ở việc ghi nhận vi phạm rồi mời phụ huynh đến làm việc. Cần có sự phối hợp thực chất giữa giáo viên chủ nhiệm, bộ phận tư vấn tâm lý và gia đình để tìm hiểu nguyên nhân, hướng dẫn điều chỉnh hành vi, đồng thời có biện pháp bảo vệ những người có nguy cơ bị xâm hại.
Gia đình cũng cần thay đổi cách nhìn về trách nhiệm giáo dục con cái. Yêu thương không có nghĩa là luôn bênh vực con trong mọi hoàn cảnh. Một đứa trẻ không được dạy cách chấp nhận lời phê bình, nhận lỗi và chịu trách nhiệm từ những sai phạm nhỏ sẽ gặp nhiều khó khăn khi phải đối diện với những giới hạn nghiêm khắc hơn của xã hội.
Những phẩm chất như sự trung thực, lòng nhân ái, khả năng tự kiểm soát và tinh thần trách nhiệm của học sinh là những yếu tố cần thiết bên cạnh kết quả thi cử
ảnh: Đào Ngọc Thạch
Điều chúng ta mong muốn không chỉ là cô giáo được bảo vệ quyền lợi và người gây thương tích chịu trách nhiệm tương xứng. Xa hơn là phải làm sao để không còn những học sinh lựa chọn nắm đấm khi bị nhắc nhở và không còn giáo viên phải lo sợ cho sự an toàn của mình khi đứng trên bục giảng. Làm sao để khi đứng trước một bất đồng, các em có còn biết tôn trọng người khác và tự kiềm chế bản thân hay không.
Giáo dục có thể thay đổi chương trình, phương pháp giảng dạy và cách đánh giá học sinh để thích ứng với thời đại. Nhưng dù thay đổi thế nào, việc dạy con người biết sống tử tế, biết tôn trọng và chịu trách nhiệm vẫn phải là nền tảng. Bởi một nền giáo dục thành công không chỉ được đánh giá bằng số học sinh đạt điểm cao hay đỗ vào những trường đại học danh tiếng, mà còn ở việc những học sinh ấy bước ra cuộc đời với nhân cách như thế nào.