Sau lễ khai giảng, hình ảnh về ngôi trường giữa núi rừng Mường Khương nhanh chóng thu hút sự chú ý. Những mái nhà nối dài với sắc đỏ và đường nét kiến trúc mang văn hóa của đồng bào dân tộc Mông, Dao vùng cao để lại ấn tượng với người dân, đồng thời khơi lên nhiều câu chuyện về kiến trúc hiện đại hòa vào cảnh quan và văn hóa bản địa.
Phóng viên Dân trí có cuộc trò chuyện với kiến trúc sư (KTS) Hoàng Thúc Hào, giảng viên Bộ môn Kiến trúc Dân dụng, Khoa Kiến trúc và Quy hoạch, Đại học Xây dựng Hà Nội, Phó chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam, về câu chuyện phía sau công trình do ông và cộng sự thiết kế.
Do lịch công việc, ông Hào không thể trực tiếp có mặt tại Lào Cai để dự lễ khai giảng và khánh thành công trình, song vẫn dõi theo buổi lễ qua truyền hình và cảm nhận rõ không khí rộn ràng tại nơi mà các KTS đã dành gần một năm tâm huyết để thiết kế và hoàn thiện. Vị giảng viên bày tỏ tự hào, xúc động khi trường được lựa chọn là điểm cầu chính cho lễ khai giảng năm nay.
Kiến trúc sư Hoàng Thúc Hào trò chuyện với phóng viên Dân trí (Ảnh: Minh Chiến).
Theo KTS Hoàng Thúc Hào, điều khó nhất không phải việc giải quyết các bài toán kỹ thuật, mà là tìm được sự cân bằng giữa yêu cầu công năng của một trường học hiện đại với bản sắc văn hóa của vùng đất có đời sống lâu đời. Với mỗi nét vẽ được điều chỉnh, bản thiết kế lại tiến thêm một bước gần hơn với vùng đất biên cương này và thành quả là sự đón nhận của cộng đồng.
10 tháng chạy đua với thời gian
KTS Hoàng Thúc Hào cho biết, với người làm nghề sáng tạo kiến trúc, mỗi công trình hoàn thành và được đưa vào sử dụng đều mang lại cảm xúc đặc biệt. Bản chất của kiến trúc là tạo ra “căn cước” cho mỗi công trình và Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và THCS Mường Khương cũng không ngoại lệ. Một công trình không thể tách khỏi nơi nó được xây dựng. “Bối cảnh cụ thể có hai phần: bối cảnh văn hóa và bối cảnh tự nhiên, địa lý”, ông Hào nói.
Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và Trung học cơ sở Mường Khương có diện tích gần 5ha, gồm 9 khối nhà được đầu tư đồng bộ, phục vụ dạy học, ăn ở và sinh hoạt (Ảnh: CTV).
Về địa hình, nhóm thiết kế hạn chế tối đa việc san lấp, giữ lại địa mạo tự nhiên của khu đất. Các khối nhà có cao độ chênh nhau khoảng 1 đến 1,5m được giữ lại, từ đó tạo nên sự chuyển động tự nhiên trong tổng thể công trình.
Cách tổ chức này, theo KTS, không chỉ giúp công trình thích ứng với địa hình mà còn tạo nên những chuyển động trong không gian, gợi liên tưởng đến hình ảnh trẻ em và người dân di chuyển trên những con đường đèo, đường núi của Mường Khương.
Cùng với địa hình, bài toán giao thông và vận hành cũng được tính toán ngay từ đầu. Các không gian như lối vào chính, lối vào phụ, khu học tập, nhà đa năng, khu nội trú, nhà ăn được nghiên cứu trong mối quan hệ với nhau và với hệ thống giao thông của địa phương.
“Khối nhà ăn, khu nội trú được tổ chức tương đối kín đáo, trong khi khu vực đón trả học sinh và các không gian đối ngoại của trường được bố trí thuận tiện, dễ tiếp cận. Tất cả phải phục vụ tốt quá trình học tập và sinh hoạt của học sinh”, ông Hào giải thích.
Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng và các đại biểu thực hiện nghi thức khánh thành Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và Trung học cơ sở Mường Khương ngày 5/9 (Ảnh: chinhphu.vn/Nhật Bắc).
Tuy nhiên, bài toán lớn nhất đối với nhóm thiết kế lại nằm ở thời gian. Công trình được triển khai trong khoảng 10 tháng, quá trình thiết kế và thi công diễn ra theo hình thức cuốn chiếu. Khi các hạng mục cọc, móng được triển khai, nhóm thi công phát hiện những hang ngầm các-tơ (Karst). Đây là dạng địa chất có các khoảng rỗng trong khối đá, buộc phương án kết cấu phải được điều chỉnh.
“Có những thời điểm chúng tôi phải thay đổi ngay giải pháp kết cấu. Các chuyên gia về kết cấu được mời vào cuộc để tìm phương án xử lý. Thiết kế phải được điều chỉnh, cập nhật rất nhanh để không làm ảnh hưởng đến tiến độ thi công”, ông Hào kể.
Theo KTS, áp lực tiến độ khi đó đòi hỏi sự phối hợp liên tục giữa đơn vị thiết kế, ban quản lý dự án, đơn vị thi công và các chuyên gia. Nhiều cuộc họp được tổ chức để xử lý ngay những vấn đề phát sinh tại công trường.
“Nhiều thời điểm các kiến trúc sư trẻ, kỹ sư và chuyên gia phải làm việc cả ngày, cả đêm. Quan trọng nhất là phải đối thoại rất nhanh để tìm ra giải pháp vừa phù hợp với điều kiện thi công, vừa đáp ứng yêu cầu kỹ thuật và suất đầu tư của dự án”, ông Hào chia sẻ.
Toàn cảnh Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và THCS Mường Khương (Ảnh: CTV).
Trong quá trình đó, một nguyên tắc được nhóm thiết kế đặt lên hàng đầu là mọi quyết định cuối cùng phải quay trở lại với đối tượng phục vụ chính của công trình học sinh.
Ánh sáng, thông gió, sự an toàn, tiện nghi, khả năng di chuyển và mức độ riêng tư được tính toán theo từng nhóm tuổi. Các khối nhà được kết nối trong tổng thể nhưng vẫn tạo ra sự độc lập cần thiết cho học sinh ở từng cấp học.
Trường học cũng là một giáo cụ trực quan
Nếu địa hình tạo nên hình thái ban đầu của công trình thì văn hóa bản địa lại góp phần tạo nên “ngôn ngữ” kiến trúc của ngôi trường.
Theo KTS Hoàng Thúc Hào, nguyên tắc cơ bản của một trường học vẫn phải được đảm bảo. Các khối nhà chủ yếu được tổ chức theo hướng Bắc - Nam, Đông Nam; đầu hồi quay về Đông - Tây nhằm tận dụng ánh sáng và thông gió tự nhiên, đồng thời hạn chế tác động của bức xạ nhiệt.
Hệ thống hành lang và cầu nối giữa các khối giúp học sinh di chuyển thuận tiện giữa các khối nhà (Ảnh: Minh Phong).
Nhà được thiết kế cao và thoáng, mái dốc, vươn rộng để che mưa hắt và giảm bức xạ nhiệt. Hệ thống hành lang và cầu nối giữa các khối giúp học sinh di chuyển thuận tiện trong điều kiện thời tiết mưa, nắng đặc trưng của vùng núi.
Nhưng thay vì tạo ra một ngôi trường khép kín, nhóm thiết kế muốn công trình “mở” về phía cảnh quan. “Trường học ở đô thị thường chịu áp lực của tiếng ồn, ô nhiễm, giao thông và sự thiếu an toàn nên nhiều công trình phải tổ chức theo kiểu quay vào sân trong. Còn ở vùng núi, trường học là một bộ phận hữu cơ của khu vực đó, không thể tách rời khỏi thiên nhiên. Vì vậy, chúng tôi muốn ngôi trường hòa vào cảnh quan, mở bung ra bên ngoài”, ông Hào nói.
Đó cũng là lý do các không gian sân chơi, sân thể thao, sân sinh hoạt cộng đồng và sân chơi theo từng cấp học được đan xen với các khối chức năng. Đặc biệt, nhà thi đấu đa năng được xem như một “nhà cộng đồng” lớn của toàn trường. Hệ cột, vì kèo, lan can và các chi tiết kiến trúc được nghiên cứu để gợi nhắc những hình ảnh quen thuộc trong kiến trúc truyền thống của đồng bào các dân tộc tại địa phương.
Các em học sinh nữ ở khu nội trú (Ảnh: Hoàng Đức).
Ở các khu nội trú nam và nữ, mỗi tầng đều có không gian cộng đồng để học sinh vui chơi, học tập và tương tác với nhau. Với một ngôi trường nội trú, đây là yếu tố được nhóm thiết kế đặc biệt quan tâm. Học sinh không chỉ đến trường để học mà còn sinh hoạt, nghỉ ngơi và lớn lên trong chính không gian ấy.
“Không gian trường học bộc lộ tinh thần như một giáo cụ trực quan. Nó phải là nơi chốn, là văn hóa của vùng đất, của cộng đồng các dân tộc”, ông Hào nói. Từ quan điểm đó, những hình ảnh của đồng bào dân tộc thiểu số được đưa vào công trình không "sao chép" kiến trúc truyền thống, mà được chắt lọc và chuyển hóa thành các yếu tố đương đại.
Dải mái đỏ chạy xuyên suốt các khối nhà trở thành “trục xương sống” của toàn bộ công trình, kết nối các khu chức năng. Nhìn trên cao, màu đỏ nổi bật kết hợp với hoa văn thổ cẩm giữa nền xanh của núi rừng, như một "tấm thảm bay" giữa thung lũng Mường Khương. Theo ý tưởng thiết kế, dải mái này còn mang ý nghĩa biểu tượng về sự đoàn kết của nhiều cộng đồng dân tộc và sự tiếp nối giữa các thế hệ học sinh.
Học sinh học tập, vui chơi tại khu vực nhà đa năng và sân thể thao (Ảnh: Bộ GD&ĐT).
Các yếu tố như tỷ lệ công trình, thức mái, hệ cột, ô văng, mái che hành lang và họa tiết trang trí được lấy cảm hứng từ nhà sàn, hoa văn và sản phẩm thổ cẩm của đồng bào người Mông, Dao cùng các dân tộc sinh sống tại Mường Khương. Những mảng tường mang sắc độ trầm ấm của đất, gỗ kết hợp với dải mái đỏ tạo nên một tổng thể vừa gần gũi với cảnh quan, vừa có dấu ấn riêng.
Nhìn lại công trình sau ngày khánh thành, KTS Hoàng Thúc Hào cho rằng những lời khen về kiến trúc là động lực cho ông và cộng sự tiếp tục cống hiến, song điều ông mong muốn lớn nhất là ngôi trường thực sự trở thành một nơi chốn để học sinh cảm thấy hạnh phúc khi sống và học tập.
Đó cũng là triết lý “kiến trúc hạnh phúc” mà ông theo đuổi trong nhiều năm làm nghề. Theo ông, một công trình giáo dục không chỉ đáp ứng nhu cầu sử dụng hay tạo dấu ấn thẩm mỹ, mà còn phải nuôi dưỡng cảm xúc, tạo ra sự gắn kết giữa con người với con người, giữa con người với thiên nhiên và với chính văn hóa nơi mình sinh ra.
Từ kinh nghiệm xây dựng trường tại Mường Khương, KTS Hoàng Thúc Hào cho rằng việc xây dựng trường học quy mô lớn ở những khu vực còn nhiều khó khăn trong tương lai có thể nghiên cứu theo hướng công nghiệp hóa một phần để lắp ghép, qua đó rút ngắn thời gian, kiểm soát chất lượng và giảm chi phí.
Tuy nhiên, theo ông, chuẩn hóa không có nghĩa là mọi ngôi trường đều giống nhau. Nếu “phần cứng” có thể công nghiệp hóa thì “phần mềm” - tức bản sắc, cảnh quan, văn hóa và đặc điểm cộng đồng vẫn cần được thiết kế riêng cho từng vùng đất.
Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và Trung học cơ sở Mường Khương được khởi công xây dựng từ tháng 11/2025 với tổng mức đầu tư 257 tỷ đồng, tại thôn Mã Tuyển, xã Mường Khương, tỉnh Lào Cai, trên khu đất có diện tích 4,96ha. Công trình có diện tích xây dựng 9.053m², tổng diện tích sàn 23.335m², được quy hoạch với 28 lớp học, gồm 12 lớp tiểu học và 16 lớp THCS, đáp ứng quy mô khoảng 980 học sinh.