Điều này càng được khẳng định khi ra đời những quyết sách chiến lược của Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, cùng Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên mới.
Từ e ngại đến tự hào
Đến với Trường PTDTNT THPT tỉnh Quảng Ngãi vào những ngày lễ hội, sinh hoạt ngoại khóa hay các tiết học Giáo dục địa phương, người ta dễ dàng cảm nhận sức sống trẻ trung của văn hóa truyền thống. Vào những ngày thứ Hai, thứ Sáu hàng tuần, ai đến đây sẽ được chiêm ngưỡng những bộ trang phục thổ cẩm rực rỡ sắc màu giữa sân trường, hay bất chợt đâu đó những làn điệu dân ca xà ru - a dới, kaliu - kachoi vọng ra từ góc nhỏ dưới tán cây rợp bóng. Tất cả đã trở thành nếp sinh hoạt tự nhiên của học trò nơi đây.
Môi trường nội trú giúp học sinh các dân tộc không chỉ tự hào về nguồn cội của mình mà còn học cách tôn trọng, hòa hợp với sự đa dạng sắc màu văn hóa của các dân tộc anh em. Em Phạm Thị Diệu Linh, dân tộc Hre, học sinh lớp 12C2, Trường PTDTNT THPT tỉnh Quảng Ngãi, xúc động nói: “Trước đây, khi bước ra khỏi làng, em từng cảm thấy e ngại khi mặc bộ thổ cẩm của dân tộc mình. Nhưng từ khi vào học tại trường nội trú, được thầy cô khuyến khích và thấy các bạn tự hào giới thiệu về nét đẹp văn hóa quê hương, em đã hoàn toàn thay đổi. Giờ đây, em cảm thấy vô cùng tự hào khi khoác lên mình trang phục truyền thống, biết múa và hát những làn điệu dân ca của dân tộc mình. Trường nội trú không chỉ mở ra cho em cánh cửa tri thức hiện đại mà còn dạy em biết yêu và trân trọng nguồn cội”.
Triết lý giáo dục hiện đại gắn liền với quan điểm chỉ đạo của Đảng tại Đại hội XIV và tinh thần cốt lõi của Nghị quyết số 80-NQ/TW: Phát triển kinh tế - xã hội phải đi đôi với xây dựng, phát triển văn hóa, bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau. Văn hóa chính là nền tảng tinh thần, là sức mạnh nội sinh và động lực phát triển bền vững của đất nước. Đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, văn hóa không phải là những khái niệm trừu tượng nằm trên trang sách hay trong tủ kính bảo tàng; văn hóa sống động trong từng lời ăn, tiếng nói, trang phục và phong tục tập quán thường ngày. Tại các xã miền núi thuộc tỉnh Quảng Ngãi, nơi sinh sống lâu đời của các dân tộc Hrê, Co, Xơ Đăng, Ba Na, Bơ Râu, Giẻ Triêng…, thì Trường PTDTNT THPT chính là những nét chấm phá trong bức tranh đa văn hóa, mang giá trị bản sắc. Nơi này chính là môi trường thực hành, diễn xướng và lưu giữ các giá trị văn hóa của các tộc người.
Chất lượng dạy-học đi kèm vun đắp bản sắc
Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị đã nhấn mạnh và không còn dừng lại ở sự đổi mới, mà yêu cầu đột phá căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, bảo đảm công bằng trong tiếp cận giáo dục chất lượng cao và chú trọng giáo dục nhân cách, đạo đức, truyền thống văn hóa dân tộc cho thế hệ trẻ.
Nhận thức rõ vai trò cốt lõi này, các trường PTDTNT tại tỉnh Quảng Ngãi đã chủ động đưa các giá trị văn hóa truyền thống vào chương trình giáo dục chính khóa và các mô hình trải nghiệm thực tiễn. Sự kết hợp giữa lý luận và thực tiễn thể hiện rõ ở việc tích hợp, trình diễn các giá trị văn hóa dân tộc vào các môn học như Ngữ văn, Lịch sử, Địa lý, Giáo dục địa phương, hoạt động trải nghiệm… và các hoạt động Câu lạc bộ nghệ thuật dân gian. Học sinh không chỉ tiếp thu tri thức khoa học hiện đại, công nghệ số mà còn được trực tiếp thực hành: Sưu tầm văn hóa dân gian, múa hát các làn điệu dân ca của dân tộc mình, học dệt vải thổ cẩm, sử dụng các loại chiêng…
“Quán triệt tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV và Nghị quyết 71-NQ/TW của Bộ Chính trị, nhà trường xác định sứ mệnh kép: Vừa nâng cao chất lượng dạy và học để học sinh tự tin bước vào kỷ nguyên số, vừa gieo vào lòng các em lòng tự tôn và trách nhiệm giữ gìn bản sắc dân tộc. Nhà trường giáo dục các em nhận thức: Văn hóa là gốc rễ của con người, nếu để mất đi bản sắc của chính mình thì sự phát triển sẽ thiếu đi chiều sâu và điểm tựa vững chắc”, thầy giáo Bùi Thế Giới, Bí thư Chi bộ, Hiệu trưởng Trường PTDTNT THPT tỉnh Quảng Ngãi chia sẻ.
“Sở GD&ĐT tỉnh Quảng Ngãi xác định hệ thống trường PTDTNT không chỉ là nơi đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho miền núi, mà phải là ‘trung tâm bảo tồn, thực hành và lan tỏa văn hóa dân tộc” thu nhỏ. Ngành giáo dục tỉnh sẽ tiếp tục chỉ đạo các nhà trường đẩy mạnh tích hợp giáo dục di sản vào chương trình chính khóa, xây dựng không gian văn hóa học đường đa dạng, hiện đại nhưng đậm đà bản sắc, tạo nền tảng vững chắc để các em tự tin hội nhập, trở thành lực lượng nòng cốt phát triển kinh tế - xã hội vùng miền núi một cách bền vững”, bà Vũ Thị Liên Hương, Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Quảng Ngãi.
Không khí lễ hội trong học đường
Hơn 30 năm gắn bó với ngành giáo dục, đặc biệt là giáo dục vùng khó, là một người làm công tác quản lý giáo dục, thầy giáo Văn Trọng Lưu, Hiệu trưởng Trường PTDTNT THPT Tu Mơ Rông, tỉnh Quảng Ngãi đã khẳng định vai trò của trường học trong việc giữ gìn những giá trị, di sản văn hóa dân tộc: “Nghị quyết 71-NQ/TW đặt ra yêu cầu đột phá về chất lượng giáo dục, nhưng đột phá ấy phải gắn liền với bản sắc văn hóa địa phương. Tại Trường PTDTNT THPT Tu Mơ Rông, chúng tôi xác định bảo tồn văn hóa là phải làm cho nó sống động trong sinh hoạt học đường. Tạo dựng không gian giao lưu văn hóa, khôi phục các lễ hội ngay tại nhà trường giúp học sinh nhận thức sâu sắc rằng: Văn hóa dân tộc chính là sức mạnh nội sinh, là hành trang giúp các em hội nhập mà không bị hòa tan với thế giới bên ngoài”.
Một trong những thước đo thành công nhất của chất lượng giáo dục dân tộc nội trú là sự chuyển biến mạnh mẽ trong nhận thức của học sinh: Từ chỗ e ngại, tự ti về nguồn gốc miền núi đến sự tự hào, chủ động làm “sứ giả văn hóa”, chính các em sẽ là những người tự nhận thức việc giữ gìn, trao truyền những giá trị văn hóa bản địa của chính dân tộc mình cho từng thế hệ. Đồng thời, cũng chính các em sẽ lan tỏa những giá trị ấy, đặc sắc ấy đến với mọi người. Điều này hoàn toàn phù hợp với định hướng của Đại hội XIV về khơi dậy khát vọng cống hiến, tự hào dân tộc trong thế hệ trẻ.
Nhìn từ thực tiễn sinh động, có thể khẳng định rằng, loại trường PTDTNT đáp ứng tinh thần phát triển đột phá về giáo dục và đào tạo của Nghị quyết Đại hội XIV và đặc biệt là Nghị quyết số 71-NQ/TW. Nơi đây không chỉ thắp sáng tri thức, chắp cánh cho những ước mơ vùng cao vươn xa, mà còn là "màng lọc", là nơi giữ gìn những giá trị bản sắc, trao truyền ngọn lửa văn hóa truyền thống không bị lụi tàn trước làn sóng toàn cầu hóa và xu thế hội nhập đang diễn ra mạnh mẽ.
NGUYỄN TRÀ