Giữa không gian Tuần Văn hóa, du lịch và xúc tiến thương mại-Lễ hội Côn Sơn, Kiếp Bạc mùa thu năm 2026, gian hàng của làng nghề mộc bản Thanh Liễu (phường Tân Hưng, Hải Phòng) không chỉ trưng bày những sản phẩm hoàn thiện; những tấm ván khắc, dụng cụ làm nghề và hoạt động trình diễn còn trực tiếp thu hút sự chú ý của nhiều du khách.
Sau khi tự tay in một bản tranh tại gian hàng, anh Hoàng Anh Đạt ở phường Hoa Lư (Ninh Bình) chia sẻ, điều khiến anh thích thú là được mang về sản phẩm do chính mình thực hiện. Trải nghiệm ấy giúp anh hiểu hơn về nghề khắc in mộc bản, về giá trị của một sản phẩm thủ công và những câu chuyện văn hóa ẩn sau mỗi bản in.
Từ một hoạt động trải nghiệm tại lễ hội, thông điệp được gửi đi là làm thế nào để nghề truyền thống không chỉ được bảo tồn trong ký ức mà tiếp tục hiện diện, được biết đến và có chỗ đứng trong đời sống hôm nay.
Theo ông Nguyễn Công Tráng, một nghệ nhân cao tuổi của làng nghề Thanh Liễu: Nghề khắc in mộc bản Thanh Liễu có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời, tồn tại đến nay đã gần 600 năm. Ông tổ nghề là cụ Thám hoa Lương Như Hộc, làm quan thời Hậu Lê. Trong lần đầu đi sứ Trung Quốc, cụ học hỏi được kỹ thuật khắc in của người phương bắc; kết hợp văn hóa truyền thống Việt Nam, cụ đã truyền dạy nghề cho hai học trò đầu tiên là Phạm Liên và Phạm Đới. Trong chuyến đi sứ lần hai, cụ hoàn thiện kỹ thuật in ấn và truyền dạy cho nhân dân thôn Hồng Lục, nay là Thanh Liễu. Từ đó, nghề khắc và nghề in sách ở đây trở nên nổi tiếng, đảm đương việc khắc in những bộ sách đồ sộ của đất nước, trong đó có Đại Việt sử ký toàn thư - bộ lịch sử quan trọng bậc nhất của dân tộc.
Nghệ nhân Nguyễn Công Tráng chia sẻ, bản thân ông rất tự hào được sống trong làng nghề có từ lâu đời, gia đình nhiều thế hệ làm nghề cha ông truyền lại; cũng nhờ say nghề mà trưởng thành và được vinh danh là nghệ nhân. Tuy nhiên, ông cũng lo lắng vì không biết làng nghề tồn tại được bao lâu, bởi lớp người như ông tuổi đã cao, sức đã yếu; nếu lớp trẻ không còn theo được nghề thì tinh hoa, tâm huyết bao đời cha ông để lại sẽ không tránh được rơi vào quên lãng.
Trong câu chuyện tưởng như nhiều phần thuộc về quá khứ ấy, sự xuất hiện của những người trẻ đang mang lại những tín hiệu mới. Nghệ nhân trẻ của làng nghề mộc bản Thanh Liễu Nguyễn Công Đạt (sinh năm 1992) là một trong những người đang lựa chọn gắn bó với nghề của quê hương cho biết, anh không chỉ học nghề từ các thế hệ đi trước mà còn chủ động tìm hiểu nghệ thuật khắc in mộc bản ở nhiều địa phương, tìm kiếm những cách làm mới để đưa sản phẩm đến gần công chúng.
Thay vì chỉ chờ khách tìm đến làng nghề, Đạt cùng cộng sự đưa sản phẩm lên các nền tảng số, chủ động giới thiệu những tác phẩm mới, đồng thời tham gia phục chế các bản khắc cổ. Nhưng với anh, quảng bá sản phẩm mới chỉ là một phần của câu chuyện; muốn giữ nghề lâu dài phải tạo được sự quan tâm của thế hệ trẻ, để họ hiểu nghề không chỉ là một công việc kiếm sống mà còn là một phần di sản của quê hương. Do đó anh cùng cộng sự đã sáng tạo thêm nhiều tác phẩm mới, như các tranh: Chùa Đồng Yên Tử, chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh, chân dung Đại tướng Võ Nguyên Giáp... Trong đó, kỹ thuật cũ vẫn được giữ, nhưng đề tài và cách tiếp cận thay đổi để tạo thêm sức sống cho sản phẩm.
Đáng mừng là gần đây, nhiều du khách Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc đã tìm đến làng nghề Thanh Liễu để tìm hiểu kỹ thuật khắc in mộc bản và lựa chọn sản phẩm mang về. Theo anh Nguyễn Công Đạt, sự quan tâm của du khách quốc tế mở thêm cơ hội để sản phẩm làng nghề được biết đến rộng rãi. Tuy nhiên, điều anh hướng đến trước hết là thế hệ trẻ, nhất là những người trẻ ở quê hương Thanh Liễu để họ biết trân trọng và phát huy giá trị nghề cha ông truyền lại. Anh mong muốn xây dựng một trung tâm bảo tồn nghề khắc in mộc bản ngay tại Thanh Liễu, với không gian lưu trữ tư liệu, thờ tổ nghề, trình diễn quy trình khắc in và trưng bày các dụng cụ truyền thống. Tại đây, lịch sử nghề được lưu giữ, đồng thời du khách có thể trực tiếp trải nghiệm in mộc bản dưới sự hướng dẫn của các nghệ nhân.
XUÂN TRƯỜNG