Mở thêm cửa cho doanh nghiệp nhỏ
Từ ngày 1/10, Nghị định 365 về kinh doanh xuất nhập khẩu gạo chính thức có hiệu lực, cắt giảm điều kiện kinh doanh từ 3 xuống còn 2, đồng thời đơn giản hóa hồ sơ, rút ngắn thời gian cấp phép.
Theo đó, thương nhân xuất khẩu gạo thông thường phải có ít nhất một kho chuyên dùng chứa thóc, gạo và một cơ sở xay xát đáp ứng quy định về an toàn thực phẩm, tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật. Doanh nghiệp có thể thuê các cơ sở này thay vì phải tự đầu tư, sở hữu.
Đáng chú ý, với các dòng gạo hữu cơ, gạo đồ và gạo bổ sung vi chất dinh dưỡng, thương nhân được xuất khẩu mà không cần giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo, không phải thực hiện dự trữ lưu thông và chế độ báo cáo như thương nhân xuất khẩu thông thường.
Thay đổi này mở thêm cơ hội cho những doanh nghiệp phát triển sản phẩm chuyên biệt, có khách hàng quốc tế nhưng chưa đủ tiềm lực đầu tư hệ thống kho chứa, xay xát quy mô lớn. Thay vì dồn nguồn lực vào hạ tầng, doanh nghiệp có thể tập trung nâng cao chất lượng, xây dựng vùng nguyên liệu và phát triển thương hiệu.
Một điểm mới khác là chỉ thương nhân có giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo mới được nhận ủy thác xuất khẩu. Qua đó, doanh nghiệp chưa đủ điều kiện xuất khẩu trực tiếp vẫn có thể tiếp cận thị trường thông qua hợp tác với đơn vị được cấp phép.
Việc nới điều kiện kinh doanh diễn ra khi ngành gạo Việt Nam đang chịu sức ép về giá và yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng.
Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, 8 tháng năm 2026, Việt Nam xuất khẩu ước đạt 6,03 triệu tấn gạo, trị giá gần 2,9 tỷ USD, giảm so với cùng kỳ. Giá xuất khẩu bình quân đạt khoảng 481,5 USD/tấn, giảm 5,9%.
Kim ngạch giảm nhanh hơn sản lượng cho thấy duy trì quy mô xuất khẩu lớn chưa đủ bảo đảm hiệu quả kinh tế. Trong bối cảnh cạnh tranh gia tăng, phát triển các dòng gạo chất lượng cao, có thương hiệu và giá trị gia tăng trở thành hướng đi quan trọng.
Không chỉ bán nhiều, phải bán được giá cao
Ông Nguyễn Quốc Mạnh - Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Bộ Nông nghiệp và Môi trường - cho rằng, lợi thế của gạo Việt Nam nằm ở chất lượng giống, sự chuyển dịch sang gạo thơm, gạo đặc sản, tổ chức vùng nguyên liệu và khả năng đáp ứng đơn hàng ổn định cho các thị trường lớn.
Theo ông Mạnh, Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long sẽ giúp hình thành nguồn hàng đồng nhất, có khả năng truy xuất nguồn gốc, đáp ứng những phân khúc thị trường cao cấp.
Đây cũng là nền tảng để doanh nghiệp nhỏ phát triển sản phẩm có giá trị gia tăng, thay vì cạnh tranh trực diện với các nhà xuất khẩu lớn về sản lượng và giá bán. Tuy nhiên, việc hình thành chuỗi sản xuất chất lượng cao vẫn còn nhiều trở ngại.
Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, đến tháng 8/2026, diện tích áp dụng toàn bộ hoặc một phần quy trình canh tác bền vững thuộc Đề án 1 triệu ha lúa đạt 420.813 ha, nhưng diện tích áp dụng đầy đủ các tiêu chí mới chỉ đạt 67.648 ha.
Những điểm nghẽn lớn vẫn nằm ở hạ tầng thủy lợi, giao thông nội đồng, sấy, kho chứa, logistics, tiếp cận tín dụng và năng lực liên kết của hợp tác xã. Việc xây dựng thương hiệu, chứng nhận và tạo chênh lệch giá cho gạo chất lượng cao, phát thải thấp cũng còn hạn chế.