Không nên xây dựng đồng loạt
Hiện nay Hà Nội đã có 6 quảng trường thành hình như Ba Đình, Đông Kinh Nghĩa Thục, Cách mạng tháng 8, Lý Thái Tổ, 1/5, Khu thể thao Mỹ Đình, số còn lại đã có vị trí hoặc được định hướng theo quy hoạch.
KTS Nguyễn Luận, chuyên gia quy hoạch cảnh quan đô thị đưa ý kiến cá nhân rằng: Thủ đô vẫn chưa có quảng trường công cộng đúng nghĩa, ngay cả Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục cạnh Hồ Gươm. Theo ông, nếu không cẩn thận khi vạch ra cùng lúc nhiều quảng trường, sẽ đi vào con đường mà nhiều nước đã gặp phải khi chỉ có một vài quảng trường nổi lên, còn những cái khác hoặc không tồn tại, hoặc sẽ bị biến dạng, thay đổi chức năng. “Nếu một quảng trường được xây dựng trên một khu đất nhưng không có hoạt động thì đó là sự lãng phí. Hoạt động của quảng trường ấy gắn liền nhu cầu người dân, với những sự kiện thường xuyên, liên tục”, KTS Nguyễn Luận nói.
Cũng theo KTS Nguyễn Luận, chủ trương quy hoạch mạng lưới 17 quảng trường là đúng nhưng không nên cùng lúc làm tất cả. Ở bất cứ nơi nào muốn xây dựng quảng trường, cần phải chứng minh được nhu cầu của nơi ấy, gắn với đời sống của người dân. Những quảng trường trên thế giới tồn tại lâu dài là bởi nơi đó có cả một bầu sinh quyển văn hóa. Thực chất quảng trường công cộng có nguồn gốc từ châu Âu, gắn liền với tập tục văn hóa của nơi chốn. Thí dụ quảng trường Montmartre (Mon Mac-Paris) với nhiều hoạt động văn hóa nghệ thuật đường phố, tạo ra không khí tự nhiên. Còn ở châu Á, trong đó có Hàn Quốc, Nhật Bản hay Việt Nam, trước 1950 trở về trước không có quảng trường. Ông cho rằng: Để làm được điều này không dễ chút nào. Không phải chỉ nghĩ người ta thiếu sân chơi, trẻ em thiếu chỗ đá bóng mà xây dựng ra nó. Bởi vì ở đó có cả thương mại, giao lưu và cả truyền thống văn hóa ập vào quảng trường ấy.
KTS Ngô Doãn Đức, nguyên Phó Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam cũng nhận định: Hà Nội đang thiếu những nơi có thể tập trung đông người. Không gian trống ấy làm thoáng mật độ đậm đặc để người ta về với thành phố lịch sử này, với những hoạt động khác nhau. Những không gian này có thể tạo khoảng trống cho các đối tượng dân cư tại chỗ, tạo điều kiện cho các sinh hoạt văn hóa, văn nghệ và cộng đồng sinh hoạt hằng ngày. Ông kiến nghị: “Cần đặt ra những nghiên cứu, thí dụ với khu vực nội đô hiện nay có bao nhiêu quảng trường, giải quyết những vấn đề cụ thể về giao thông ra sao, dòng người ra vào như thế nào. Chẳng hạn như khi bắn pháo hoa, nếu chỉ tập trung về Bờ Hồ thì sẽ gây ra tình trạng ách tắc, mất vệ sinh công cộng, còn khi chúng ta có nhiều điểm bắn pháo hoa sẽ khác… Từ góc nhìn ấy, chúng ta sẽ có cái nhìn chủ động hơn. Bởi lịch sử thành phố nghìn năm luôn cần sự êm đềm trong vùng lõi”.
Từ những năm 80, 90 của thế kỷ trước, trên thế giới đã có xu hướng đưa nghệ thuật ra khỏi bảo tàng, dịch chuyển từ không gian trưng bày tĩnh lặng, đóng kín sang không gian công cộng, tạo ra sự tương tác đa giác quan với công chúng. Những hiện vật nằm im lìm trong bảo tàng cũng có thể được đưa ra trưng bày ngoài trời, ai cũng có thể tiếp cận được. Cũng không cần những tượng đài to lớn mà những bức tượng nhỏ cũng góp phần mang đến cảm xúc cho con người, hiện diện trong cuộc sống của chúng ta như một tiếng nói nhẹ nhàng, không hô hào, không hoành tráng nhưng âm thầm, nhắc nhở.
Quảng trường không nhất thiết phải có tượng đài
Xưa nay, tượng đài luôn gắn với những không gian công cộng như vườn hoa, công viên, quảng trường… Sự kết nối tượng đài trong không gian quảng trường, đặc biệt là tượng đài tưởng niệm tri ân rất tự nhiên, có thể góp phần cộng hưởng về mặt cảm xúc làm sâu sắc hơn, cởi mở, thân thiện hơn bầu không khí của nơi chốn. Tuy vậy, TS, KTS Nguyễn Trí Thành, Phó trưởng Khoa Kiến trúc, giảng viên cao cấp kiêm Phó Chủ tịch Chi hội Kiến trúc sư tại Trường đại học Kiến trúc Hà Nội cho rằng: “Quảng trường không nhất thiết phải có tượng, nó đơn giản là không gian công cộng cho tất cả mọi người. Nếu là tượng đài để tưởng niệm, tôn vinh thì phải có câu chuyện của nó, được khai thác, diễn đạt lại bằng ngôn ngữ tạo hình. Nếu có như vậy thì cần tạo điều kiện cho các nhà nghiên cứu, nhà điêu khắc, nghệ sĩ nói chung một cơ hội để thể hiện ý tưởng, không nên đưa một thứ không liên quan. Không nên “bàn thờ hóa” không gian công cộng hay lát toàn bộ bê-tông dẫn tới nóng khủng khiếp, không ai hoạt động được. Quảng trường cũng cần gắn với giao thông nhẹ, đặc biệt là ưu tiên cho đi bộ”.
Kinh nghiệm trên thế giới cũng cho thấy, tại những không gian công cộng không nhất thiết phải đặt tượng đài. Có những bức tượng nhỏ, những tấm biển gắn một nội dung mang tính gợi mở, vừa đủ, đúng tầm của sự kiện, con người ấy được nhắc đến nhưng cũng để người ta cảm thấy không ai bị lãng quên. Còn nếu chỉ có những thông tin chung chung thì mọi thứ dễ bị nhòa, dễ sa vào khuôn mẫu cảm xúc, nhàm chán về nội dung.
Với quy hoạch chung Thủ đô tầm nhìn 100 năm hướng tới mục tiêu phát triển toàn diện, bức tranh đời sống tinh thần của người dân Thủ đô sẽ có những bước chuyển mình với hệ thống thiết chế văn hóa, giải trí đồng bộ và hiện đại. Quy hoạch và xây dựng quảng trường nằm trong mục tiêu đó nhưng điều quan trọng là tạo dựng bầu sinh quyển văn hóa gắn với nơi chốn và đó cũng là lý do cần thiết để chúng ta quyết định khi đặt một tượng đài hay xây dựng một không gian công cộng.
PHƯƠNG THÚY