Hạ tầng logistics không chỉ còn là dịch vụ hỗ trợ đơn thuần mà đã trở thành nền tảng chiến lược quyết định năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Tuy nhiên, sự thiếu đồng bộ trong kết nối, sự phụ thuộc quá lớn vào đường bộ và những bất cập trong quy hoạch đang là những "điểm nghẽn" đẩy chi phí logistics lên cao, đòi hỏi những giải pháp tháo gỡ mang tính toàn diện.
Đây là nhận định chung của các nhà quản lý, chuyên gia và đại diện doanh nghiệp tại Tọa đàm “Thực trạng và giải pháp phát triển hạ tầng logistics” do Tạp chí Công Thương tổ chức ngày 16/9.
Từ dịch vụ hỗ trợ đến nền tảng chiến lược
Nhìn nhận về bức tranh tổng thể, Tiến sỹ Bùi Bá Nghiêm, Chuyên gia cao cấp Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) khẳng định hạ tầng logistics hiện nay đã được các cấp, các ngành nhìn nhận với một tâm thế mới. Thay vì chỉ xem là một dịch vụ hỗ trợ, logistics đã trở thành một yếu tố chiến lược, một nền tảng không thể thiếu cho mọi hoạt động sản xuất và kinh doanh.
Thời gian qua, mạng lưới giao thông và các đầu mối vận tải của Việt Nam đã liên tục được đầu tư. Hệ thống kho bãi, trung tâm logistics, trung tâm phân phối từng bước được hình thành và phát triển, tạo bệ phóng vững chắc cho sản xuất, lưu thông và xuất nhập khẩu hàng hóa.
Tuy nhiên, Tiến sỹ Bùi Bá Nghiêm cũng thẳng thắn chỉ ra một "điểm nghẽn" xuyên suốt là khả năng kết nối và tổ chức khai thác. Dù công tác đầu tư xây dựng đường sá, cầu cống, sân bay, cảng biển được quan tâm, nhưng sự kết nối giữa các trung tâm logistics với hạ tầng giao thông nhiều nơi chưa hiệu quả.
Ông Nghiêm nhấn mạnh thực tế vẫn có những trung tâm logistics không kết nối được với các cụm, khu công nghiệp hay nguồn hàng. Hàng hóa từ nơi sản xuất ra cảng biển vẫn phải đi bằng đường bộ là chủ yếu, tạo sức ép lên giao thông và làm phát sinh nhiều chi phí. Bên cạnh đó, việc đầu tư còn mang tính phân tán, chưa gắn với nhu cầu phát triển của toàn vùng.
Dưới góc độ quản lý, chuyên gia từ Bộ Công Thương cho rằng hiệu quả của hạ tầng logistics phải được đo lường bằng khả năng đưa hàng từ nơi sản xuất đến thị trường đúng thời gian, đúng chất lượng với tổng chi phí tối ưu nhất. Đồng thời, cần ưu tiên dành nguồn lực cho các điểm kết nối đang hạn chế hiệu quả của cả mạng lưới, khai thác tốt hơn năng lực hạ tầng hiện có.
Minh chứng rõ nét nhất cho vai trò của logistics đối với kinh tế địa phương có thể nhìn từ Bắc Ninh. Chia sẻ tại tọa đàm, ông Nguyễn Thế Thi, Phó Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Bắc Ninh cho biết với quy mô công nghiệp khổng lồ, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của tỉnh trong 8 tháng đầu năm 2026 đã đạt trên 130 tỷ USD (trong đó xuất khẩu và nhập khẩu đều đạt trên 65 tỷ USD).
"Với một địa phương tập trung dày đặc doanh nghiệp FDI và tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu như Bắc Ninh, logistics tác động trực tiếp đến chi phí sản xuất, thời gian giao hàng và sức cạnh tranh của cả tỉnh," ông Thi khẳng định.
Sở hữu vị trí đắc địa, kết nối thuận lợi với Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Lạng Sơn, Bắc Ninh đang định hướng quy hoạch logistics hướng tới hệ thống đa phương thức và thông minh. Cụ thể, khu vực Quế Võ phát triển logistics đường thủy và cảng cạn; Gia Bình gắn với cảng hàng không; Kép phát triển đường sắt liên vận quốc tế. Thực tế, Tân Cảng Quế Võ hiện đã phục vụ hơn 40 doanh nghiệp, trong khi cảng cạn Tri Phương đạt sản lượng trên 41.000 TEU chỉ trong 7 tháng. Đặc biệt, dự kiến đến năm 2027, khi Cảng hàng không quốc tế Gia Bình đi vào hoạt động, Bắc Ninh sẽ mở ra hướng đi mới cho logistics hàng hóa giá trị cao và thương mại điện tử.
Dù vậy, lãnh đạo Sở Công Thương Bắc Ninh cũng thừa nhận những khó khăn hiện hữu. Tương tự như bức tranh chung của cả nước, vận tải đường bộ tại tỉnh vẫn chiếm tỷ trọng quá lớn. Đường thủy, đường sắt chưa được khai thác xứng tầm.
"Lợi thế của Bắc Ninh không nằm ở một cảng cạn hay một tuyến đường đơn lẻ, mà phải là việc hình thành một hệ sinh thái logistics đa phương thức. Để làm được điều này, bài toán đặt ra là phải đồng bộ quy hoạch logistics với giao thông, đô thị, tạo quỹ đất sạch và đẩy mạnh xã hội hóa đầu tư," ông Thi chia sẻ.
Khơi thông dòng chảy logistics
Đứng ở góc độ đơn vị trực tiếp khai thác hạ tầng, ông Trần Ngọc Khánh, Ủy viên Ban Chấp hành Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ Logistics Việt Nam, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần OCL Logistics ghi nhận những nỗ lực đầu tư cơ sở hạ tầng chuyên sâu của Nhà nước thời gian qua. Sự ra đời của các cảng nước sâu như Cái Mép-Thị Vải, Lạch Huyện cùng hệ thống cao tốc Bắc-Nam đã giúp doanh nghiệp Việt Nam có thể xuất hàng trực tiếp đi các thị trường lớn mà không cần trung chuyển qua Singapore hay Hong Kong.
Tuy nhiên, ông Khánh cũng bày tỏ sự trăn trở khi chi phí logistics nội địa tính trên mỗi tấn hàng/km vẫn ở mức rất cao. Nguyên nhân cốt lõi là do đường bộ đang gánh tới 80-90% tổng khối lượng vận tải, trong khi đường sắt và đường biển nội địa lại thiếu đồng bộ. Điều này khiến mục tiêu giảm chi phí logistics xuống mức 14% vào năm 2030-2035 trở thành một thách thức cực kỳ lớn.
Một bất cập khác được đại diện doanh nghiệp chỉ ra là việc đầu tư các trung tâm logistics tại các khu công nghiệp còn dàn trải. Ông Trần Ngọc Khánh nhận định một trong những điểm yếu hiện nay là kết nối chặng cuối từ nhà máy, khu công nghiệp đến các trung tâm logistics và ra cửa khẩu.
Để tháo gỡ, ông Trần Ngọc Khánh đề xuất 3 ưu tiên lớn gồm: Đầu tư mạnh mẽ cho đường sắt và đường thủy nội địa để giảm tải cho đường bộ; tập trung giải quyết điểm nghẽn kết nối "chặng cuối" và phát triển các siêu trung tâm logistics bám sát các trục Bắc-Nam và các tuyến cao tốc trọng điểm.
Vấn đề quy hoạch, đất đai và nguồn vốn đóng vai trò tiên quyết. Theo ông Nguyễn Thế Thi, quỹ đất logistics cần được tính toán ngay từ khi lập quy hoạch các khu công nghiệp. Các dự án hạ tầng logistics thường đòi hỏi vốn lớn, thu hồi chậm, do đó Nhà nước cần ưu tiên đầu tư hạ tầng kết nối dùng chung, phần còn lại đẩy mạnh thu hút nguồn lực xã hội hóa.
Phát triển hạ tầng logistics là một hành trình dài hạn đòi hỏi sự chung tay của cả hệ thống chính trị và cộng đồng doanh nghiệp. Chỉ khi những "điểm nghẽn" về kết nối, quy hoạch và thể chế được khơi thông, logistics mới thực sự trở thành mạch máu khỏe mạnh, bơm sức sống và nâng tầm năng lực cạnh tranh cho nền kinh tế Việt Nam trên trường quốc tế./.
(Vietnam+)