Cuộc kiểm tra bắt đầu trước khi hành khách tới cửa an ninh
Cửa soi chiếu ở sân bay chỉ là một trong những lớp “phòng thủ” mà hành khách nhìn thấy.
Theo Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế (ICAO), an ninh hàng không được xây dựng trên cơ sở đánh giá rủi ro và nhiều biện pháp bổ trợ lẫn nhau, thay vì phụ thuộc vào một thiết bị hay một điểm kiểm tra duy nhất. Khung tiêu chuẩn quan trọng nhất là Phụ lục 17 Công ước Chicago, được ICAO xây dựng để ngăn chặn các hành vi can thiệp trái pháp luật vào hàng không dân dụng.
Vì vậy, trước khi một hành khách bước qua máy soi, sân bay và hãng hàng không đã phải kiểm soát nhiều yếu tố khác nhau, từ quyền tiếp cận khu vực hạn chế, nhân viên sân bay, hành lý, hàng hóa cho tới chính chiếc máy bay.
ICAO coi kiểm soát hành khách, hành lý xách tay, hành lý ký gửi, hàng hóa, suất ăn, khu vực hạn chế và máy bay là những mắt xích quan trọng của hệ thống an ninh.
Nói cách khác, câu hỏi không chỉ là “hành khách có mang thứ nguy hiểm lên máy bay hay không?”, mà còn là “có thứ gì hoặc ai đó có thể tiếp cận máy bay mà không được kiểm soát hay không?”
Một hành khách giơ hai tay lên vẻ nhẹ nhõm khi bước qua cửa khu vực đến nội địa cùng với chú chó và hành lý của mình tại sân bay Ben Gurion gần Tel Aviv hôm 30/9/2026. Ảnh The New York Times.
Qua máy soi vẫn chưa phải là an toàn tuyệt đối
Đây là một trong những nguyên tắc đáng chú ý nhất của ICAO. Hành khách khởi hành và hành lý xách tay phải được soi chiếu trước khi lên máy bay. Nhưng sau khi hoàn tất kiểm tra, họ vẫn phải được bảo vệ khỏi sự can thiệp trái phép cho đến lúc lên máy bay.
Nếu hành khách hoặc hành lý đã qua kiểm tra lại tiếp xúc, trộn lẫn với người hoặc vật chưa được kiểm tra theo quy định, việc soi chiếu lại có thể được yêu cầu.
Điều này giải thích tại sao khu vực sau cửa an ninh của sân bay không đơn thuần là nơi có nhiều cửa hàng miễn thuế.
Đó là một khu vực an ninh khác. Những người được phép đi vào khu vực hạn chế cũng phải chịu các biện pháp kiểm soát phù hợp. ICAO đặc biệt yêu cầu các quốc gia duy trì kiểm soát đối với khu vực hạn chế và bảo vệ hành khách, hành lý khỏi sự can thiệp trái phép.
Vì thế, một người có thể đã qua máy soi nhưng hệ thống vẫn không coi chuyến bay “an toàn” chỉ dựa vào kết quả của chiếc máy soi đó.
Máy bay cũng phải trải qua “khám xét”
Đây là lớp an ninh mà hành khách thường không nhìn thấy. ICAO yêu cầu máy bay khai thác thương mại phải được kiểm tra an ninh hoặc khám xét an ninh trước chuyến bay, tùy thuộc đánh giá rủi ro của cơ quan có thẩm quyền. Sau đó, máy bay phải được bảo vệ khỏi sự can thiệp trái phép cho tới khi khởi hành.
Hàng hóa và thư tín cũng nằm trong chuỗi bảo vệ. Các nguồn cung cấp đưa lên máy bay, bao gồm suất ăn và vật tư phục vụ chuyến bay, cũng phải chịu những biện pháp an ninh thích hợp.
Như vậy, để một hành khách ngồi xuống ghế, hệ thống không chỉ kiểm tra người ngồi trên máy bay, mà còn kiểm soát những thứ được đưa tới chiếc máy bay đó.
Đây chính là điểm khác biệt giữa an ninh hàng không hiện đại và quan niệm đơn giản rằng “chỉ cần soi hành khách là đủ”.
Hành khách lên máy bay của Flydubai tại sân bay quốc tế Ben Gurion. Ảnh: Reuters
Cánh cửa nhỏ nhất lại bảo vệ phần quan trọng nhất
Một trong những mục tiêu quan trọng nhất của an ninh hàng không là bảo vệ buồng lái. ICAO yêu cầu các quốc gia có biện pháp thích hợp để ngăn người không được phép tiếp cận buồng lái trong chuyến bay.
Mỹ thậm chí đã bổ sung thêm một lớp bảo vệ cho một số máy bay thương mại mới. Năm 2023, Cục Hàng không Liên bang Mỹ (FAA) ban hành quy định yêu cầu máy bay thương mại thuộc phạm vi áp dụng phải có rào chắn vật lý thứ cấp để ngăn xâm nhập buồng lái khi cửa buồng lái mở.
Đây là một ví dụ cho thấy an ninh hàng không luôn được thiết kế theo tư duy: Khi một lớp an ninh phải mở ra hoặc gặp khó trong việc ngăn chặn nguy cơ, phải có lớp khác bù vào.
Nếu một vụ bắt cóc xảy ra thì sao?
Khi mọi lớp phòng ngừa thất bại và xảy ra hành vi chiếm đoạt trái phép máy bay, hệ thống chuyển từ phòng ngừa sang ứng phó khẩn cấp.
ICAO coi hành vi chiếm đoạt máy bay và các hình thức can thiệp bất hợp pháp khác là những mối đe dọa đặc biệt nghiêm trọng. Các quốc gia thành viên phải báo cáo những vụ việc như vậy cho ICAO để tổ chức phân tích xu hướng và hoàn thiện biện pháp bảo vệ hàng không.
Điều quan trọng là ICAO không công khai một “kịch bản tác chiến” duy nhất để mọi quốc gia xử lý không tặc. Phản ứng cụ thể phụ thuộc luật pháp quốc gia, vị trí máy bay, tình trạng hành khách và phi hành đoàn, mức độ đe dọa và nhiều yếu tố khác.
Ở cấp độ quốc tế, các công ước về an ninh hàng không đặt nền tảng cho việc hình sự hóa hành vi chiếm đoạt máy bay và yêu cầu các quốc gia hợp tác xử lý.
Trong thực tế, khi xảy ra tình huống nghiêm trọng, phi hành đoàn, kiểm soát không lưu, hãng hàng không, sân bay và lực lượng chức năng sẽ phải phối hợp để duy trì an toàn chuyến bay, bảo vệ tính mạng hành khách và đưa tình huống về trạng thái có thể kiểm soát.
Những phương án khống chế cụ thể của lực lượng an ninh không được công khai rộng rãi, một phần bởi việc tiết lộ quá chi tiết có thể làm giảm hiệu quả của chính hệ thống bảo vệ.
Điều đáng sợ nhất không phải là một lỗ hổng
Điểm đặc biệt của an ninh hàng không hiện đại nằm ở chỗ không có lớp nào được kỳ vọng là hoàn hảo.
ICAO hiện xác định 6 ưu tiên lớn trong Kế hoạch An ninh Hàng không Toàn cầu, gồm nhận diện và ứng phó rủi ro, xây dựng văn hóa an ninh, yếu tố con người, đổi mới công nghệ, giám sát chất lượng và hợp tác giữa các bên.
Đó là lý do một hành khách có thể chỉ nhìn thấy vài phút soi chiếu, nhưng phía sau lại là cả chuỗi kiểm soát.
Người được kiểm tra. Hành lý được kiểm tra. Khu vực được kiểm soát. Máy bay được kiểm tra. Buồng lái được bảo vệ. Và nếu một lớp gặp vấn đề, những lớp khác phải đủ khả năng ngăn mối đe dọa tiến xa hơn.
Sự an toàn của một chuyến bay vì thế không nằm ở một chiếc máy soi hay một cánh cửa thép. Nó nằm ở việc một kẻ có ý đồ xấu phải vượt qua rất nhiều lớp trước khi có cơ hội tiếp cận chiếc máy bay.
Lê Hưng