Trước khi xung đột bùng phát hồi cuối tháng 2, các tàu dầu Iran thường vận chuyển dầu thô đến vùng biển quốc tế ngoài khơi Malaysia, sau đó tiếp tục chuyển dầu sang các tàu khác để đưa đến khách hàng tại châu Á.
Đây dường như là cách để Iran tránh né các lệnh trừng phạt của Mỹ đối với dầu xuất khẩu của mình. Các tàu dầu sau đó quay lại Iran, nhận thêm dầu và lặp lại quy trình. Nhưng lệnh phong tỏa cảng biển Iran mà Mỹ áp đặt gần đây đã giáng đòn vào hoạt động thương mại này.
Trong chuyến đi gần đây tới vùng biển ngoài khơi Malaysia, nhóm vận động United Against Nuclear Iran (UANI) của Mỹ bắt gặp những con tàu rỗng cũ kỹ, rỉ sét thả neo trên mặt biển. Nhiều tàu đã neo tại đây từ tháng 7, thời điểm Mỹ tái áp đặt lệnh phong tỏa, cấm tàu hàng ra vào cảng biển Iran.
"Sau khi hoàn tất chuyến hàng, họ neo tàu lại. Họ không muốn quay về vì lệnh phong tỏa", Charlie Brown, nhà nghiên cứu của UANI, cho biết.
Vị trí các tàu chở dầu Iran mắc kẹt ngoài khơi Sri Lanka và Malaysia tính đến ngày 29/9. Đồ họa: WSJ
Một trong số đó là Elva, tàu chở dầu Iran nằm trong diện bị trừng phạt. Theo công ty cung cấp dữ liệu tài chính LSEG, con tàu này từng nhận dầu tại đảo Kharg của Iran và vượt eo biển Hormuz hồi tháng 6. Sau khi chuyển số dầu thô sang một tàu khác hồi tháng 8, Elva đã neo đậu ngoài khơi Malaysia từ đó đến nay.
Trong 2 tháng qua, nhiều tàu chở dầu đã rời vùng biển ngoài khơi Malaysia, di chuyển đến Ấn Độ Dương và vùng biển ngoài khơi Sri Lanka, nơi gần Iran hơn và từng cung cấp nhiên liệu, nhu yếu phẩm cùng dịch vụ sửa chữa cho các tàu Iran.
Tuy nhiên, hồi tháng 8, đại sứ quán Mỹ tại thủ đô Colombo thông báo với chính phủ Sri Lanka rằng họ đang theo dõi 19 tàu chở dầu của Iran ngoài khơi bờ biển phía tây nước này.
Phía Mỹ yêu cầu giới chức Sri Lanka chỉ đạo các nhà cung cấp dịch vụ cảng địa phương từ chối hỗ trợ những tàu trên, nếu không sẽ đối mặt với các lệnh trừng phạt thứ cấp từ Mỹ, theo các tài liệu của chính phủ Sri Lanka mà WSJ tiếp cận được.
Nhiều tàu Iran sau đó rời khỏi lãnh hải Sri Lanka, tiến sâu hơn vào Ấn Độ Dương, rồi tắt động cơ và thả trôi nhằm tiết kiệm nhiên liệu, theo dữ liệu theo dõi tàu thuyền và các doanh nghiệp hàng hải Sri Lanka.
Đầu tháng 9, khi hai tàu container mang cờ Iran neo đậu trong vùng cảng Colombo, cảng vụ Sri Lanka đã thông báo việc cung cấp dịch vụ cho các tàu này là "hành động không khôn ngoan" do nguy cơ từ lệnh trừng phạt của Mỹ.
Giữa tháng 9, đại sứ quán Mỹ tại Colombo tổ chức buổi tập huấn 3 ngày cho hơn 40 quan chức Sri Lanka, vạch rõ những rủi ro nếu các đại lý hàng hải, nhà cung cấp nhiên liệu và công ty dịch vụ khác hỗ trợ tàu bị trừng phạt, "dù vô tình hay cố ý".
"Sri Lanka nằm tại ngã tư chiến lược của thương mại toàn cầu, mang lại những cơ hội to lớn nhưng cũng đòi hỏi sự cảnh giác", Đại sứ Mỹ Eric Meyer nói. Ông cho hay Washington đang quyết liệt ngăn chặn hành vi né tránh lệnh trừng phạt bằng cách "chia sẻ kinh nghiệm của Mỹ với các đối tác Sri Lanka".
Tàu chở dầu Elva trong ảnh chụp hồi tháng 6/2024. Ảnh: Shipspotting
Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết Washington sẽ "tiếp tục ngăn chặn, phanh phui và triệt phá" hoạt động buôn bán dầu mà họ cho là bất hợp pháp của Iran, đồng thời kêu gọi cộng đồng quốc tế buộc Tehran phải chịu trách nhiệm.
Các đại lý hàng hải ở Dubai kêu gọi doanh nghiệp Sri Lanka cung cấp thực phẩm và nhiên liệu cho các tàu chở dầu mắc kẹt. Tuy nhiên, các công ty hàng hải Sri Lanka cho biết rất khó được cảng vụ cho phép làm điều đó.
Chủ một công ty sửa chữa tàu biển Sri Lanka cho biết đội ngũ của họ được cử đến giúp một tàu Iran ngay trước khi các hạn chế mới có hiệu lực và nhận thấy thực phẩm trên tàu đang cạn dần. Thủy thủ đoàn yêu cầu nhóm sửa chữa tự mang đồ ăn và cho biết họ không thể tắm rửa vì phải tiết kiệm nước ngọt.
Một chủ tàu Sri Lanka khác cho biết đã nhận được những cuộc gọi cầu cứu về thực phẩm và nhu yếu phẩm từ các đại lý tàu dầu, nhưng chính quyền Sri Lanka không phê duyệt việc tiếp tế cho đội tàu Iran.
Thushara Rodrigo, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Sri Lanka, thừa nhận các tàu bị trừng phạt có nguy cơ cạn thực phẩm, nhiên liệu và nước. Ông cho biết các công ty tư nhân ngần ngại tiếp tế cho những tàu này vì lo bị Mỹ trừng phạt.
Một số tàu khác có liên quan đến Iran đã di chuyển đến vùng biển gần Ấn Độ và Trung Quốc. Một số tàu vẫn ở lại vùng biển ngoài khơi Malaysia cũng đã di chuyển lên phía bắc. Các nhà phân tích của UANI cho rằng động thái này có thể do giới chức Malaysia tăng cường kiểm soát.
Theo dữ liệu theo dõi tàu, tàu hàng Parnia của Iran đã mắc kẹt tại vùng biển ngoài khơi đông nam Malaysia từ tháng 7. Khi được dân địa phương mời chào mua nhu yếu phẩm gần đây, thủy thủ đoàn tàu Parnia tỏ ra thận trọng. Khi được hỏi trên tàu còn đủ thực phẩm hay không, họ chỉ đáp ngắn gọn bằng tiếng Ba Tư rằng "đừng lo về chuyện thức ăn của chúng tôi".
Vị trí eo biển Hormuz và các cảng biển ở vùng Vịnh. Đồ họa: WSJ
Hồi tháng 8, Mỹ từng trừng phạt một mạng lưới công ty cung cấp nhiên liệu cho các tàu Iran. Nước này gần đây thậm chí cảnh báo các đối tác thương mại: hoặc là giao thương với Tehran, hoặc với Washington. Những động thái quyết liệt của chính quyền Tổng thống Donald Trump đang đẩy Iran vào thế khó khi xung đột đã bước sang tháng thứ 8.
Iran nhiều lần tuyên bố phản đối lệnh trừng phạt dầu mỏ của Mỹ, nhấn mạnh việc Mỹ dỡ bỏ phong tỏa cảng biển là điều kiện cần có trong mọi thỏa thuận ngừng bắn. Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian gọi hành động gây sức ép của Mỹ là "bắt nạt" và tuyên bố Tehran quyết không khuất phục.
Tuy nhiên, các chuyên gia dầu mỏ dự báo lượng dầu Iran còn tồn chờ chuyển cho khách hàng sẽ cạn trong vài tuần tới, trong khi các khoản thanh toán cho Tehran sẽ chấm dứt vào cuối năm.
"Đến tháng 12, mọi nguồn thu của Iran sẽ về 0", Homayoun Falakshahi, người đứng đầu bộ phận phân tích dầu thô của công ty Kpler, nói.
Thanh Tâm (Theo WSJ, AFP, Reuters)