Mùa Nobel năm nay mở đầu với giải Nobel Y sinh hôm 5/10, được trao cho ba nhà khoa học Karl Deisseroth, Peter Hegemann, Georg Nagel nhờ công trình nghiên cứu về quang di truyền học - một phương pháp mạnh mẽ góp phần làm sáng tỏ cách các tế bào thần kinh định hình ký ức, cảm xúc và hành vi ngay trong bộ não đang hoạt động. Tiếp theo, ngày 6/10, nhà khoa học Francis Halzen trở thành chủ nhân giải Nobel Vật lý vì những đóng góp mang tính quyết định cho Đài quan sát Neutrino IceCube với việc phát hiện hạt neutrino năng lượng cao có nguồn gốc vật lý thiên văn. Neutrino còn gọi là hạt ma - loại hạt hạ nguyên tử cực nhỏ, không mang điện tích và có khối lượng nhỏ hơn rất nhiều lần so với electron.
Năm ngoái, ba nhà khoa học Susumu Kitagawa (Nhật Bản), Richard Robson (Anh) và Omar M. Yaghi (Mỹ) giành giải Nobel Hóa học nhờ tạo ra cấu trúc phân tử mới với khoảng trống lớn mà khí gas và những hóa chất khác có thể chảy qua (cho phép các phân tử tự do đi vào và thoát ra).
Năm 2024, giải Nobel Hóa học được Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển trao cho David Baker, 62 tuổi, Giáo sư tại Đại học Washington, Mỹ; Demis Hassabis, 48 tuổi, CEO của Google DeepMind tại Anh và John Jumper, 39 tuổi, nghiên cứu cấp cao tại Google DeepMind, Anh vì những đóng góp trong nghiên cứu protein.
Năm nay, Viện Thông tin Khoa học của công ty phân tích dữ liệu Clarivate chọn ra các nhà hóa học có tiềm năng đoạt giải Nobel từ ba lĩnh vực khác nhau: vật liệu nano tự lắp ráp, kỹ thuật chỉnh sửa gene chính xác và nghiên cứu về chuyển điện tử trong protein.
Clarivate nêu bật công trình đột phá của các nhà nghiên cứu Mỹ như David Allara từ Đại học Pennsylvania và Ralph Nuzzo từ Đại học Illinois tại Urbana - Campaign, cùng với Jacob Sagiv từ Viện Khoa học Weizmann ở Israel. Những nhà khoa học này đã góp phần đặt nền móng cho lớp đơn phân tử tự lắp ráp (màng hữu cơ có độ dày bằng đúng một phân tử, hình thành tự phát trên bề mặt rắn thông qua quá trình hấp phụ hóa học) với nghiên cứu từ thập niên 1980, dẫn đến nhiều ứng dụng rộng rãi ngày nay trong lớp phủ, xúc tác và điện tử.
David Liu từ Đại học Harvard được dự đoán sẽ đoạt giải nhờ phát triển chỉnh sửa base và chỉnh sửa prime trong phòng thí nghiệm. Đây là các công nghệ gene có thể sử dụng để chỉnh sửa trực tiếp và chính xác ADN, với tiềm năng ứng dụng trong điều trị bệnh di truyền. Nhiều phương pháp điều trị tiềm năng sử dụng chỉnh sửa base và prime hiện nay đang trải qua thử nghiệm lâm sàng ở nhiều quốc gia. Liu từng nhận giải Breakthrough vào năm 2025 cho công trình này.
Cuối cùng, nghiên cứu của Harry Gray và Jay Winkler từ Viện Công nghệ California có thể được vinh danh nhờ khám phá cơ chế chuyển điện tử trong protein. Hai nhà khoa học đã hợp tác trong nhiều thập kỷ để phát triển hiểu biết về cách protein có thể trao đổi điện tử ở khoảng cách xa, cung cấp kiến thức quan trọng về chức năng sinh học của chúng. Theo Clarivate, thông qua tiết lộ cách tế bào tạo ra và chuyển năng lượng, phát hiện của Gray và Winkler đã thay đổi cơ bản phương pháp điều trị sử dụng thuốc nhắm trúng đích và sản xuất năng lượng sạch.
Huy chương Nobel. Ảnh: Nobel Prize
Nobel là giải thưởng quốc tế do Quỹ Nobel tại Stockholm lập ra từ năm 1901 dựa trên tài sản của Alfred Nobel, nhà phát minh kiêm doanh nhân Thụy Điển. Giải được trao thường niên cho những cá nhân và tổ chức có cống hiến nổi bật trong các lĩnh vực Y sinh, Hóa học, Vật lý, Văn học, Hòa bình.
Năm 1968, Ngân hàng Trung ương Thụy Điển lập ra Giải thưởng của Ngân hàng Thụy Điển cho Khoa học kinh tế để tưởng nhớ Nobel, còn gọi là giải Nobel Kinh tế. Người thắng giải được nhận huy chương, bằng chứng nhận cá nhân và khoản tiền thưởng không cố định. Năm nay, số tiền thưởng cho mỗi hạng mục là 12 triệu kronor Thụy Điển (khoảng 1,27 triệu USD), tăng 1 triệu kronor so với năm ngoái.
Giải Nobel Hóa học đã được trao cho 200 học giả từ năm 1901 đến 2025. Do Frederick Sanger và Barry Sharpless được trao giải hai lần, nên có 198 cá nhân đã nhận giải. Cho đến nay, người trẻ nhất là Frédéric Joliot (35 tuổi) khi nhận giải Nobel Hóa học vào năm 1935 cùng với vợ ông, Irène Joliot-Curie. Người cao tuổi nhất trở thành chủ nhân giải Nobel Hóa học là John B. Goodenough (97 tuổi) khi nhận giải vào năm 2019.
An Khang tổng hợp